Và nay, nhiếp ảnh rồi AI bùng nổ, nhưng minh họa trên báo vẫn tiếp tục có đời sống riêng, thầm lặng, bền bỉ.

Triển lãm Minh họa trên báo đang diễn ra tại trụ sở báo Nhân Dân (71 Hàng Trống, Hà Nội), một lần nữa nhắc người xem nhớ về một thời minh họa rất đặc sắc và sôi động trên báo chí, một thời minh họa đồng hành cùng văn chương, báo chí trên mặt báo.

Minh họa trên báo một thời sôi động và nhiều ân tình

Theo các nhà nghiên cứu mỹ thuật, lịch sử ghi nhận những bức minh họa, biếm họa trên báo chí tư nhân trước năm 1945 được thể hiện bởi những tên tuổi từng là sinh viên Trường mỹ thuật Đông Dương giàu cá tính sáng tạo: Nguyễn Gia Trí, Tô Ngọc Vân, Cát Tường, Mạnh Quỳnh.

Họ tham gia xây dựng tạo hình các nhân vật Lý Toét, Xã Xệ, Bang Bạnh, góp phần định danh cho những tờ báo, tạp chí danh tiếng bấy giờ như Thời đàm, Phong hóa, Ngày nay, bên cạnh các nhà văn, nhà báo kiêm chủ bút thời đó.

Chỉ là một vài nét bút sắc sảo mà nghệ sĩ đã làm nổi bật đặc trưng hình dáng, tâm tính của một tầng lớp người trong xã hội phong kiến…

Rồi nhiếp ảnh phát triển mạnh mẽ, minh họa dần thu hẹp lại trong phạm vi của một số tờ báo, tạp chí chuyên ngành văn học nghệ thuật, như Văn nghệ, Văn nghệ quân đội, các ấn phẩm cuối tuần, hằng tháng của một số cơ quan báo chí, các tạp chí văn học nghệ thuật ở địa phương.

Những năm 1960-1980, rất nhiều nghệ sĩ có tiếng đã sống bằng nghề vẽ minh họa sách, báo như Văn Cao, Bùi Xuân Phái. Nhà sưu tập Nguyễn Mạnh Phúc sưu tập nhiều tranh (khổ nhỏ) và minh họa của Bùi Xuân Phái trên báo.

Ông Phúc cho biết Bùi Xuân Phái vẽ minh họa cho báo chí, chủ yếu là các truyện ngắn và bút ký. Ông ấy không nghĩ minh họa cho báo chí là chuyện nhỏ. Ông thường vẽ nhiều phác thảo để lựa chọn một bức ưng ý nhất.

Phải vẽ minh họa để kiếm tiền lo cho gia đình nhưng ông luôn làm với một trách nhiệm nghề nghiệp cao nhất có thể. Những người như ông đã tạo nên một thời sôi động và nhiều tình cảm của minh họa trên báo.

Tiếp nối truyền thống đó, vượt lên trên những đổi thay của thời đại, minh họa báo chí tiếp tục được bảo toàn vị thế, từ minh họa cho một bút ký, ghi chép, đến minh họa cho một truyện ngắn, trang thơ, đặc biệt là tranh cho trang nhất của nhiều tờ báo Tết.

Ngày nay, công chúng vẫn tiếp tục gặp được những minh họa đầy rung động từ bàn tay và trái tim, khối óc người họa sĩ vẽ lên trên nhiều trang báo, tạp chí.

Và chuyện thú vị: đến nhà in "nhặt" được tranh

Khoảng 5 năm trở lại đây, phó giáo sư, Nhà giáo nhân dân, họa sĩ Lê Anh Vân dành khá nhiều thời gian cộng tác vẽ bìa các ấn phẩm đặc biệt và minh họa cho truyện ngắn, thơ in trên báo Nhân Dân. Trước đó ông đã minh họa cho nhiều tờ báo trong hàng thập kỷ.

Ông không nhớ nổi bức minh họa đầu tiên mình vẽ là khi nào. Chỉ nhớ, hồi mới vẽ, ông chủ yếu vẽ đen trắng với mực tàu, tòa soạn đặt kích thước để in trên báo thế nào thì mình vẽ đúng như thế.

Trước khi đưa đến tòa soạn, họa sĩ lại còn phải vẽ thêm một bản nét trên giấy can để đưa nhà in làm chế bản, không thuận tiện như từ khi có công nghệ in offset, chỉ cần vẽ xong, chụp ảnh lại gửi đến tòa soạn là xong việc, họa sĩ được giữ lại bản gốc minh họa của mình.

Có nghĩa là những bản vẽ thời ấy cũng theo đến nhà in và ở lại đó luôn, chứ ông không thể giữ lại như đối với các bản vẽ minh họa như hiện nay.

Nên mới có chuyện vui thế này. Một lần, ông Phạm Văn Bổng (nhà sưu tập tranh và bản thảo danh tiếng của Hà Nội, thường được gọi với tên thân mật "ông Bổng Hàng Buồm" - PV) cầm theo một tập khoảng 10 bức minh họa và đến tìm gặp họa sĩ Lê Anh Vân để xác minh rồi lấy chữ ký mới.

Đó chính là những minh họa của họa sĩ Lê Anh Vân vẽ cho các báo và được gửi tới nhà in để in báo. Không rõ bằng cách nào, chúng đã vào tay ông Bổng.

Câu chuyện khiến họa sĩ Lê Anh Vân cảm thấy "vui vui".

Sức sống của mỹ thuật báo chí

Gần 90 tác phẩm của 23 họa sĩ được chọn tham gia triển lãm Minh họa trên báo cho thấy sức sống của mỹ thuật báo chí cũng như mối quan hệ gắn bó giữa báo chí, văn học và mỹ thuật trong đời sống đương đại.

Đây là những minh họa cho một truyện ngắn, bài thơ, tùy bút trên các ấn phẩm của báo Nhân Dân và một số tớ báo, tạp chí khác, nhưng vẫn giữ được vị trí của tác phẩm mỹ thuật độc lập.

Tại triển lãm, người xem có dịp thưởng lãm nét vẽ của các họa sĩ thuộc nhiều thế hệ thực hành nghệ thuật tại Việt Nam.

Từ những tên tuổi của mỹ thuật Việt Nam từ trước thời kỳ Đổi mới, như PGS, Nhà giáo nhân dân, họa sĩ Lê Anh Vân, tới những tác giả đóng góp vào sự tiến triển của mỹ thuật kể từ sau thời kỳ Đổi mới cho đến hôm nay như Đào Hải Phong, Phạm An Hải, Đặng Tiến, Bùi Tiến Tuấn, Nguyễn Dương Đính (Inh Nguyễn), Vũ Đình Tuấn, Nguyễn Nghĩa Cương…

Triển lãm cho thấy sự gắn bó của báo chí, văn chương và mỹ thuật ở Việt Nam qua thời gian, và sự gắn bó ấy là đóng góp vô cùng ý nghĩa vào bản sắc nhân văn của báo chí cách mạng Việt Nam.

Dùng ảnh trẻ minh họa trên báo phải được trẻ đồng ý

TTO - Báo chí muốn đăng ảnh trẻ làm nhân vật, minh họa trong các chương trình phản ánh tiêu cực thì phải được sự đồng ý của cha mẹ, người giám hộ trẻ (dưới 7 tuổi) và cả chính trẻ đó (nếu trẻ hơn 7 tuổi).