Nhận đủ tiền bồi thường vẫn có thể mất sinh kế, đừng để người dân giao đất rồi chật vật lo ổn định lại

TIẾN LONG
và 1 tác giả khác

TIẾN LONG

THÀNH CHUNG

Đại biểu Quốc hội đề nghị sửa Luật Đất đai theo hướng không chỉ tính đúng, tính đủ tiền bồi thường mà còn phải bảo đảm người dân có khả năng khôi phục sinh kế, ổn định chỗ ở sau khi bị thu hồi đất.

Thảo luận tại hội trường về dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) sáng 29-10, nhiều đại biểu Quốc hội đề nghị nhìn chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư từ góc độ cuộc sống thực tế của người dân, thay vì chỉ dừng ở việc hoàn thành phương án bồi thường trên giấy.

Bởi theo các đại biểu, có một nghịch lý cần được giải quyết, người dân có thể nhận đủ tiền bồi thường theo phương án được phê duyệt nhưng vẫn không đủ khả năng tạo lập chỗ ở tương đương, tìm kiếm việc làm mới hoặc khôi phục nguồn thu nhập tại nơi ở mới.

Bồi thường xong, người dân có thực sự sống tốt hơn?

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (Hải Phòng) cho rằng cần chuyển mạnh từ tư duy bồi thường giá trị đất bị thu hồi sang bảo đảm khả năng ổn định và phát triển cuộc sống của người dân sau thu hồi đất.

Ông Sơn nhận định chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư là vấn đề liên quan trực tiếp đến đời sống của hàng triệu người dân, đồng thời là một trong những nguyên nhân phát sinh nhiều khiếu nại, khiếu kiện kéo dài.

Dự thảo luật đã bổ sung trách nhiệm của Nhà nước trong bảo đảm sinh kế, đồng thời đề cập cơ chế bồi thường bằng đất ở, nhà ở tại chỗ đối với một số dự án. Tuy nhiên, theo đại biểu, những quy định này cần được cụ thể hóa hơn để bảo đảm quyền lợi thực chất của người bị thu hồi đất.

“Thực tiễn cho thấy, một hộ dân có thể nhận đủ tiền bồi thường theo phương án được phê duyệt nhưng vẫn không đủ khả năng tạo lập chỗ ở tương đương hoặc khôi phục nguồn thu nhập tại nơi ở mới”, ông Sơn nêu vấn đề.

Đây không đơn thuần là câu chuyện số tiền bồi thường cao hay thấp. Với một hộ gia đình sống dựa vào mảnh vườn, ao nuôi thủy sản hoặc cửa hàng kinh doanh tại nhà, đất bị thu hồi còn gắn với sinh kế, khách hàng, phương thức sản xuất và các mối quan hệ kinh tế đã hình thành qua nhiều năm.

Khi chuyển đến nơi ở mới, khoản tiền nhận được có thể bù đắp giá trị tài sản theo phương án, nhưng chưa chắc đủ để tái lập những điều kiện tạo ra thu nhập trước đó. Một địa điểm tái định cư có nhà ở nhưng thiếu cơ hội việc làm, xa nơi kinh doanh hoặc khó tiếp cận dịch vụ thiết yếu vẫn có thể khiến cuộc sống của người dân đảo lộn.

Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 41 nguyên tắc phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư phải được xây dựng trên cơ sở đánh giá khả năng phục hồi sinh kế, điều kiện nhà ở và khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu. Đồng thời, phải xác định rõ trách nhiệm theo dõi, đánh giá đời sống người dân sau tái định cư.

Cùng quan điểm, đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm (Cần Thơ) cho rằng việc điều tra thu nhập trước khi phê duyệt phương án bồi thường cần phản ánh đúng thực tế sản xuất, kinh doanh, đặc biệt với những hộ trồng cây lâu năm, nuôi trồng thủy sản hoặc kinh doanh nhỏ có thu nhập biến động theo mùa vụ.

Nếu chỉ ghi nhận thu nhập tại một thời điểm, mức sống và mức độ phụ thuộc của người dân vào diện tích đất bị thu hồi, có thể không phản ánh đầy đủ.

Bà Diễm đề nghị bổ sung quy định xác định rõ những trường hợp bị mất hoặc giảm đáng kể thu nhập do thu hồi đất, đồng thời xây dựng phương án phục hồi sinh kế với kinh phí, thời gian thực hiện, cơ quan chịu trách nhiệm và chỉ tiêu đánh giá kết quả. Nội dung này cần được lấy ý kiến người bị ảnh hưởng và phê duyệt cùng phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư.

Đại biểu cũng đề nghị UBND cấp tỉnh tổ chức theo dõi, đánh giá việc làm, thu nhập và điều kiện sống của người dân sau thu hồi đất; có biện pháp thực hiện hoặc đề xuất hỗ trợ bổ sung khi người dân chưa ổn định sinh kế do tác động trực tiếp của việc thu hồi đất.

Không thể coi tạm cư là một giải pháp thay thế vô thời hạn cho tái định cư

Ở góc độ khác, đại biểu Nguyễn Bình Tân (Cà Mau) đề nghị bổ sung nguyên tắc bồi thường phải tương xứng với giá trị quyền sử dụng đất bị thu hồi, tiệm cận giá thực tế; đồng thời công khai căn cứ xác định giá đất, dữ liệu so sánh, kết quả kiểm kê và phương án bồi thường để người dân có thể tiếp cận, phản hồi khi thấy quyền lợi chưa được bảo đảm.

Đáng chú ý, ông Tân đề nghị luật hóa các điều kiện tối thiểu về tạm cư, bảo đảm nguyên tắc tái định cư đi trước, thu hồi đất sau.

Khoản 4 Điều 41 dự thảo quy định việc cưỡng chế thu hồi đất trong trường hợp phải bố trí tái định cư chỉ được thực hiện sau khi đã bố trí tái định cư hoặc tạm cư theo phương án được phê duyệt. Tuy nhiên, theo đại biểu, nếu tạm cư kéo dài, nhà ở tạm không bảo đảm điều kiện sinh hoạt hoặc khu tái định cư chậm hoàn thành thì quyền lợi người dân sẽ được bảo vệ như thế nào?

Ông đề nghị bỏ cụm từ “hoặc bố trí tạm cư” tại khoản 4 Điều 41. Trường hợp vẫn giữ quy định này, luật cần xác định rõ thời hạn tạm cư, tiêu chuẩn chỗ ở, mức hỗ trợ thuê nhà, thời điểm bàn giao nơi ở chính thức và trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền khi chậm bố trí tái định cư.

“Không thể coi tạm cư là một giải pháp thay thế vô thời hạn cho tái định cư”, đại biểu Nguyễn Bình Tân nhấn mạnh.

Theo ông, một gia đình phải rời nơi ở cũ, thuê nhà trong thời gian dài, con cái thay đổi trường học, người lao động mất điều kiện làm ăn thì thiệt hại không chỉ nằm ở tiền thuê nhà, mà còn là sự xáo trộn đời sống và sinh kế. Nếu khoản hỗ trợ không được điều chỉnh theo thời gian thực tế, người dân sẽ phải gánh thêm những tổn thất sau khi đã bàn giao đất cho dự án.