Người trẻ lập dự án phi lợi nhuận, giữ kiến trúc làng Lò

Làng Lò thu hút du khách bởi sự bình yên của làng chài với những căn nhà cấp bốn mái ngói đỏ. Tuy nhiên, nhiều ngôi nhà mang dấu ấn kiến trúc địa phương đang dần biến mất trước tác động của thời gian, tốc độ đô thị hóa và phát triển du lịch.

Từ thực tế đó, dự án phi lợi nhuận "Kiểm kê kiến trúc làng Lò" ra đời. 

Kiến trúc sư Lê Minh Tùng, người khởi xướng dự án, chia sẻ: "Điều khiến tôi trăn trở là nhiều căn nhà đang xuống cấp, bỏ hoang hoặc bị cải tạo từng phần. Một số chi tiết mất đi rất nhanh nhưng chưa từng được lưu lại. Nếu cộng đồng không biết mình đang có gì, những thay đổi có thể diễn ra trước khi chúng ta kịp hiểu giá trị của nơi này".

Gần 100 ngôi nhà tại làng Lò được kiểm kê

Từng đến làng Lò với mong muốn tìm một căn nhà thứ hai để định cư, nhưng càng gắn bó, anh Tùng nhận ra giá trị nơi đây không chỉ nằm ở từng ngôi nhà, mà còn ở cấu trúc tổng thể của làng.

Nơi đây mang nét đặc trưng của kiến trúc đặc thù miền Nam Việt Nam, nhà chủ yếu có dạng một gian, ba gian hoặc nhà chữ L, người dân gọi là "phòng lòi". Một số công trình còn giữ kiểu mái bốn phía, cửa gỗ, ô thoáng, cột hiên, ngói vảy cá, tường đá rửa cùng các họa tiết hình học, hoa lá.

Để xây dựng cơ sở dữ liệu, nhóm thiết kế phiếu khảo sát, thống nhất cách đánh mã, chụp ảnh, đo vẽ và khảo sát thực địa.

Các thành viên đi từng tuyến đường, ghi nhận tọa độ, loại hình kiến trúc, vật liệu, niên đại, tình trạng sử dụng và mức độ biến đổi của từng căn nhà. Khi được chủ nhà đồng ý, nhóm tiếp cận bên trong nhà để sơ họa mặt bằng và ghi lại câu chuyện gắn với công trình.

Dữ liệu về căn nhà sau đó được rà soát, phân loại theo hình thái, mặt tiền, vật liệu, hoa văn và mức độ nguyên gốc.

Theo anh Tùng, phạm vi khảo sát ban đầu dự kiến gần 100 căn nhà. Giai đoạn tiếp theo sẽ lập bản đồ phân bố kiến trúc ba xóm Lò 1, 2, 3, lựa chọn công trình tiêu biểu để đo vẽ chi tiết, xây dựng bộ phân loại kiến trúc và từ điển hoa văn...

Dự án cũng hình thành hồ sơ công trình tiêu biểu và báo cáo đánh giá tác động của quy hoạch đối với kiến trúc hiện hữu, đồng thời cung cấp dữ liệu phục vụ bảo tồn và định hướng phát triển du lịch bền vững.

"Chúng tôi không muốn biến làng Lò thành bảo tàng đứng yên. Một ngôi làng muốn tồn tại phải có người sống, có sinh kế và cơ hội phát triển. Bảo tồn là giúp những giá trị cũ tiếp tục sống trong đời sống mới, để người dân có thể cải thiện ngôi nhà mà không phải xóa sạch ký ức nơi mình đang sống", anh Tùng nói.

Sinh viên kiến trúc khảo sát nhà cổ, trải nghiệm những điều "vượt ngoài sách vở"

Cùng tham gia dự án có sự đồng hành của chuyên gia kinh tế Martin Rama, các kiến trúc sư, sinh viên ngành kiến trúc và chính quyền địa phương.

Tranh thủ những ngày cuối tuần, các bạn sinh viên đến từng ngôi nhà chụp ảnh hiện trạng, ghi tọa độ, đo đạc và trò chuyện với người dân... Đợt khảo sát bắt đầu từ giữa tháng 10, đến nay gần hoàn thành giai đoạn đầu.

Bạn Trương Nguyệt Minh, sinh viên ngành kiến trúc - Trường đại học Xây dựng Miền Trung - cho biết chuyến đi mang lại nhiều trải nghiệm ngoài sách vở. Cả nhóm không chỉ khảo sát công trình, mà còn được nghe người dân kể về lịch sử vùng đất và những câu chuyện gắn với từng ngôi nhà.

"Chúng tôi được nghe về nguồn gốc tên gọi của làng Lò. Tên gọi này xuất phát từ việc trước đây mỗi căn nhà đều có một chiếc lò dùng để hấp cá. 

Điều làm tôi ấn tượng nhất là sơn tường, dù xây từ hàng chục năm trước nhưng màu tường không hề bị phai. Người dân sử dụng "màu huỳnh" (màu vàng) hoặc "màu ve" (màu xanh) pha chế từ vật liệu tự nhiên, vôi xây nhà từ san hô, cát và gạch đều lấy tại chỗ...", Minh nói.

Là người sinh ra và lớn lên ở làng Lò, anh Lưu Bá Phước ngay khi hay tin dự án được triển khai, đã không ngần ngại hỗ trợ, dành nhiều ngày đưa các bạn sinh viên đến từng ngôi nhà, ngóc ngách trong làng để thu thập thông tin.

Ông Huỳnh Nguyễn Ngọc Giang, Chủ tịch UBND phường Hòa Hiệp, cho biết dự án đang trong giai đoạn khảo sát tổng thể. Sau khi có đầy đủ dữ liệu, địa phương sẽ xây dựng tiêu chí, quy trình bảo tồn phù hợp và lồng ghép vào quy hoạch 1/500 đang triển khai. 

Qua đó, xác định những ngôi nhà, cụm cảnh quan có giá trị cần ưu tiên gìn giữ, đồng thời hướng dẫn người dân sửa chữa, cải tạo nhưng vẫn giữ được hoa văn và kiến trúc đặc trưng.

Giữ nét nhà cũ, làng Lò ven biển hút khách du lịch dịp Tết

Những ngày Tết, làng Lò ở phường Hòa Hiệp, Đắk Lắk (trước là Phú Yên) níu chân du khách bởi chính vẻ đẹp yên bình. Nơi đây đang từng bước chuyển mình sang làm du lịch cộng đồng.