Tại hội thảo khoa học cấp quốc gia "Đào tạo tiến sĩ luật tại Trường đại học Luật TP.HCM: Hành trình tri thức và lan tỏa giá trị pháp lý" diễn ra ngày 18-3, hơn 50 nhà khoa học đã cùng bàn luận về vai trò của AI trong nghiên cứu và đào tạo tiến sĩ.

AI là công cụ, không thể thay thế nhà nghiên cứu

Tại hội thảo, các nhà khoa học nhận định AI đang làm thay đổi sâu sắc hoạt động nghiên cứu học thuật. Nhiều chuyên gia cho rằng AI là công cụ không thể thiếu, nhưng việc sử dụng ra sao để không làm xói mòn tính sáng tạo và chuẩn mực học thuật vẫn là bài toán cần lời giải rõ ràng.

Trả lời câu hỏi nghiên cứu sinh có nên sử dụng AI hay không, GS.TS Phạm Hồng Thái - Chủ tịch Hội đồng Giáo sư ngành luật - cho rằng trong bối cảnh hiện nay, việc không sử dụng AI trong nghiên cứu có thể là một thiếu sót.

Tuy nhiên ông nhấn mạnh AI chỉ là công cụ hỗ trợ, dù AI có thể phát triển tới đâu đi chăng nữa vẫn không thể thay thế vai trò của nhà nghiên cứu. "Mỗi người có giọng văn riêng, trong khi văn bản do AI tạo ra thường thiếu cảm xúc và dễ nhận biết", ông nói.

"Mỗi người khi viết có giọng văn khác nhau, trong khi AI có cách viết thiếu cảm xúc, không khó để nhận biết một bài viết do AI tạo ra. AI có lợi thế vượt trội trong việc tìm kiếm và tổng hợp tài liệu, nhưng người dùng cần thận trọng vì công cụ này có thể tạo ra thông tin không chính xác", ông Thái cảnh báo.

Ranh giới mong manh giữa hỗ trợ và sáng tạo

TS Nguyễn Phương Thảo (Khoa Luật Dân sự, Trường đại học Luật TP.HCM) cho rằng sự phát triển mạnh mẽ của AI, đặc biệt là các hệ thống tạo sinh, đang làm mờ ranh giới giữa hỗ trợ công nghệ và sáng tạo học thuật thực chất, qua đó đặt ra những vấn đề mới đối với tiêu chuẩn sáng tạo và tính học thuật của luận án tiến sĩ.

Một trong những vấn đề lớn được đặt ra là nguy cơ xâm phạm quyền tác giả. Do AI hoạt động dựa trên việc tổng hợp dữ liệu từ nhiều nguồn, việc sử dụng trong các sản phẩm học thuật như luận án có thể dẫn đến tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ.

Trong khi đó, chương trình đào tạo trình độ tiến sĩ đòi hỏi đáp ứng yêu cầu sáng tạo của tri thức mới, luận án tiến sĩ đòi hỏi tính sáng tạo cao, khả năng nghiên cứu độc lập và trách nhiệm học thuật ở mức cao nhất. Việc xác định chủ thể sáng tạo trở nên phức tạp hơn khi có sự tham gia của AI.

Bà Thảo cho biết thực tế nhiều nghiên cứu sinh lúng túng: có nên sử dụng AI hay không, nếu có thì phải trích dẫn thế nào, có cần công bố việc sử dụng AI, hay có giới hạn tỉ lệ nội dung do AI hỗ trợ hay không…

Theo TS Thảo, dù có sử dụng AI, nghiên cứu sinh vẫn phải chịu trách nhiệm hoàn toàn về nội dung luận án. Nếu có sai sót, người viết không thể "đổ lỗi" cho công cụ.

"Có những việc trước đây mất vài tháng thì AI làm rất nhanh. Như vậy muốn nghiên cứu nhanh, sâu thì phải sử dụng công nghệ, cần đến sự hỗ trợ của AI. Cần sớm ban hành quy định rõ ràng về việc sử dụng AI trong đào tạo tiến sĩ, đồng thời đưa nội dung đạo đức và phương pháp sử dụng AI vào chương trình đào tạo như một kỹ năng nghiên cứu", bà Thảo đề xuất.

Đại học Quốc gia TP.HCM đặt mục tiêu tăng 1.500 tiến sĩ, đào tạo nguồn nhân lực tinh hoa

Năm 2026, Đại học Quốc gia TP.HCM đào tạo nghiên cứu sinh tiến sĩ chất lượng cao giai đoạn 2026- 2030, gắn với nhóm nghiên cứu mạnh, hợp tác quốc tế và bài toán chiến lược quốc gia về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.