Nepal, nổi tiếng nhất với dãy Himalaya hùng vĩ, với đỉnh Everest, và vẻ đẹp hòa quyện phong phú giữa các truyền thống Hindu giáo và Phật giáo cổ xưa. Và cũng Nepal này, là một trong những quốc gia dễ bị thiên tai nhất trên thế giới.

Có thể dùng một báo cáo của UN để tóm tắt cho những bi kịch thiên tai mà đất nước nhỏ nhắn này phải hứng chịu. Trận động đất năm 1934, 8,4 độ Richter, ước tính đã cướp đi sinh mạng của hơn 8.500 người, phá hủy hoàn toàn hơn 80.000 ngôi nhà và hơn 126.000 ngôi nhà bị hư hại nghiêm trọng. 

Năm 1988, trận động đất 6,6 độ Richter ở huyện Udayapur đã khiến 721 người thiệt mạng và phá hủy 64.467 ngôi nhà. Năm 2015, trận động đất 7.8 độ Richter khiến 9.000 người chết và gây thiệt hại lớn ngay tại thủ đô Kathmandu.

Bởi một vị trí hiểm hóc: Nepal nằm dọc theo ranh giới của mảng kiến tạo Ấn Độ và Tây Tạng, một khu vực có hoạt động địa chấn cao, nên trung bình cứ 80 năm khu vực này lại xảy ra một trận động đất có cường độ từ 8 độ Richter trở lên. Còn tính đủ các cấp độ thì dãy số sau tự nó đã nói lên số phận rủi ro của quốc gia này: các trận động đất đều đặn xảy ra vào các năm 1916-1934-1966-1980-1988-2011-2015.

Với trận lũ quét thảm khốc hôm 27-8 vừa qua, theo cơ quan quản lý thiên tai của Nepal, số người chết đã tăng lên 734 người và 2.498 người mất tích. Và sợ rằng đây chưa phải con số cuối cùng.

Để dễ hình dung hơn, Nepal so sánh với Việt Nam đại khái đều bằng 1/3. Diện tích bằng 1/3 của Việt Nam (147.000 km²), dân số cũng khoảng 1/3 (31 triệu dân, tổng sản lượng bình quân (PPP) cũng 1/3, tức là 6.000 USD/năm.

Đây là nơi có 8 trong số 10 ngọn núi cao nhất trên thế giới. Khoảng 50.000 - 60.000 năm trước, khi con người từ châu Phi sang Đông Á, họ đã phải tránh nơi này để đi vòng bằng hai hướng: hoặc phía nam theo bờ biển của bán đảo Ấn, hoặc là bọc phía bắc các quả núi để đi theo các đồng cỏ. 

Vào lúc đó là thời đại đồ đá, không nói tới săn hái, đánh gấu đuổi nai, con người thở còn chưa được ở độ cao và độ lạnh này. Cuộc sống khả thi duy nhất là ở khu vực thung lũng Kathmandu, nép mình vào dưới chân rặng Himalaya hùng vĩ.

Nepal là nơi sanh của Đức Thích ca tại Lâm tỳ ni (Lumbini) vào thế kỷ 6 trước Tây lịch.

Lời nguyền của địa lý Nepal

Nguyên tắc của phát triển là thông thương, đường bộ hay đường biển, là trao đổi hàng hóa, tư tưởng, kỹ thuật từ nơi này sang nơi khác. 

Nói ví von đơn giản, ta đi mua nhà có hai mặt tiền đường lớn, giá mỗi mét vuông đất phải cao hơn giá của căn nấp ngay đằng sau, kẹt ở cuối hẻm ngang 1 mét rưỡi, chỉ có xe máy vào được. Nhưng rủi thay, đây chính là thế của quốc gia Nepal, đến chân núi là đường cùng ngõ cụt và chẳng dẫn đi đâu hết.

Văn minh ngôn ngữ Kha thuộc ngôn ngữ Môn-Khơ me, xuất hiện ở vùng Nepal này đầu tiên, cũng len lỏi ra đi đến phía bắc Ai Lao ở Đông Dương qua những ngọn đồi và nương rãy. Nó không thoát ra được đến những đường lớn ngựa xe mà chỉ đeo gùi mà len theo ven núi.

Ngược lại, thế hiểm của nơi này là nơi trú thân của những thành phần bị truy nã, trốn tránh và tị nạn. Từ thế kỷ 11, các đế chế Hồi giáo chinh phục miền bắc của bán đảo Ấn Độ. 

Các vương tộc, quý tộc Ấn giáo bỏ chạy đến sống nương nơi đất núi này và từng có đến 50 tiểu quốc Rajput được thành lập tại đây. Nepal như vậy trở thành nơi gìn giữ văn hóa và tôn giáo Ấn "nguyên thủy" và truyền thống, không bị pha lẫn bởi ảnh hưởng Hồi.

Nguồn thu lớn của Nepal: người lính Gorkha

Năm 1768, sơn hà Nepal được thống nhất bởi vương triều Shah đại để vào cùng thời với nhà Nguyễn ở Việt Nam. Nepal không bị thực dân đô hộ trực tiếp cũng nhờ vào thế trái độn giữa Ấn Độ và Trung Quốc. Vương triều này được duy trì đến năm 2008 khi cộng hòa Nepal được thành lập.

Tuy độc lập trong thời kỳ thuộc địa nhưng Nepal bị ảnh hưởng nặng nề của Anh quốc và chiến binh Gorkha của Nepal đánh thuê cho Anh quốc trở thành huyền thoại quân sự của thế giới. Vua Anh Charles 3 từng bảo, chỗ an toàn nhất trên thế giới là ở giữa hai quân nhân Gorkha (!)

Khi Ấn Độ độc lập thì lính Gorkha tiếp tục được Ấn Độ sử dụng. Năm 1950 Nepal ký hiệp ước hữu nghị với Ấn Độ và công dân Ấn có thể sang Nepal cư trú tự do và vô thời hạn cũng như là ngược lại, công dân Nepal thăm Ấn Độ hay ngụ cư Ấn Độ không cần visa hay hộ chiếu.

Thống tướng Ấn Manekshaw thì có câu "Nếu 1 người lính bảo không sợ chết thì hoặc là anh nói láo, hoặc anh là Gorkha". Xuất lính đánh thuê và an ninh bảo vệ là một nguồn thu nhập lớn của quốc gia này. Ngày nay ta có thể nhiều ngôi làng trù phú là làng Gorkha có cha anh cầm súng và đeo con dao kukri ở nước ngoài, Brunei, Singapore, Hong Kong hay vùng Vịnh…

Nắm kỷ lục thế giới về xuất khẩu lao động

Nói chung, kiều hối là nguồn thu nhập quan trọng của xứ này. Xuất khẩu lao động chiếm tới 33% tổng sản lượng quốc gia và đây mới là kỷ lục xuất khẩu lao động trên thế giới. Để tiện hình dung: xuất khẩu lao động của Việt Nam là 3,4%-5%, ngang với một nước như Ethiopia ở châu Phi về mặt này, Philippines là 7%-8%. 

Chỉ riêng xuất khẩu lính và an ninh Gorkha từ Nepal đã là 3,7%, so với nguồn du lịch là 6%-8% của tổng sản lượng.

Du lịch Nepal bắt đầu trong thập niên 1960-1970, nếu ta còn nhớ đặc trưng của thập kỷ này là phong trào của chủ nghĩa hippy đi tìm tâm linh kèm với cần sa. Dạo đó còn có tuyến xe đò thẳng từ London sang Kathmandu hay các tuyến "con đường Hippy" từ Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ) và magic bus huyền thoại đi từ Iran sang. 

Nhưng thời nay đã khác nhiều. Ngày nay du lịch Nepal là "du lịch thành tích" của giới khá giả trên thế giới, đứng xếp hàng để chụp hình lưu niệm trên các đỉnh núi. Mỗi năm hiện có 40.000/50.000 khách đến trại xuất phát của núi Everest (ở cao độ 5.300m) hòng leo lên cái đỉnh huy hoàng 8.848,86m, có khách đến bằng trực thăng. 

Số khách lên đến đỉnh là 1.000 người mỗi mùa trong khi 1953-1987 tức là trong 34 năm chỉ có 200 người thực hiện được. Chi phí lên đến đỉnh hiện khoảng 50.000/70.000 USD/người.

Như vậy, Nepal là một quốc gia thu nhập và lợi tức thấp, thuộc dạng nghèo. Nghèo tới đâu thì có chuyện sau đây.

Vào cuối thế kỷ 20, thái tử Nepal là Dipendra theo học phổ thông ở Eton, nước Anh. Anh gặp một cô Nepal lai Ấn Độ là Devyani Rana thuộc giòng dõi vương giả Ấn Độ cực giàu và lớn hơn anh 2 tuổi. 

Chuyện riêng tư giữa họ kéo dài nhiều năm nhưng gia đình hai bên đều chống đối. Mẹ của thái tử muốn gả anh này cho một cô khác do bà chọn. 

Phần gia đình của Rana thì mẹ cô chê chàng thái tử là ít tiền. Rana có trong tài khoản riêng trên 50 triệu USD trong khi lương của thái tử thì nhà nước cho mỗi năm chỉ có 2,4 triệu.

Về phần Dipendra, về mặt chính trị, anh ta bất mãn, không chấp nhận chế độ quân chủ lập hiến thay thế quân chủ chuyên chế từ 1990. 

Năm 2001, trong một bữa ăn đầy đủ gia đình, Dipendra thay bộ đồ trận, cầm 4 cây súng, 3 dài và 1 ngắn. Anh giết bố, giết mẹ, cùng với một em trai, một em gái, một ông chú, hai bà cô và một ông dượng, một em gái họ, tất cả là 9 người. Năm người khác trong gia đình bị thương, nhiều trẻ em hoàng tộc may mắn thoát nạn.

Thái tử Dipendra tự sát nhưng không chết ngay, trong 3 ngày hôn mê, anh ta còn được lên ngôi kế vị cha và như vậy cũng là một đời vua. Một người chú không có mặt hôm đó và thoát chết được lên ngôi thay sau khi thái tử qua đời. Vụ án có nhiều câu hỏi như tại sao thái tử lại tự bắn vào mang tai trái bằng tay phải?

Chuyện mẹ vợ tương lai chê con rể nhà nghèo không phải là không có cơ sở. Quốc gia này phải nhập dầu, vật liệu xây dựng, nhập đồ dùng điện tử, thiếu hụt của cán cân thương mãi hàng năm là 25% của tổng sản lượng. Canh nông còn chiếm 70% sức lao động và sản xuất 25% tổng sản lượng. Số tuổi trẻ thất nghiệp là 21% và họ phải tìm việc ở nước ngoài.

Phần thung lũng tuy thoải mái xanh tươi nhưng là một dải chân núi không đưa đi đến đâu hết, Nepal bị địa lý này cô lập suốt bề dài lịch sử. 

Tranh chấp giữa vô số các tiểu quốc trong nhiều trăm năm đến đây để lánh nạn đế chế Hồi giáo Moghul đã tạo ra các tay đao tay súng tinh nhuệ Gorkha vào thế kỷ 18, dẻo dai và kỷ luật, lớn lên trong văn hóa chiến binh của đất núi. Nói cách khác, địa lý khắc nghiệt và cô lập đã cho Nepal các chiến sĩ dữ dội trên vung dao ở hốc núi thay vì trao đổi văn hóa và phát triển thương mãi, kỹ thuật với thế giới.

Ngược lại, đế chế Moghul (thế kỷ16-19) bên cạnh và bên dưới, đã từng là văn minh huy hoàng và giàu có nhất thế giới (nay là Ấn Độ và Pakistan, một phần Afghanistan và Banladesh). Vào đầu thế kỷ 18, đế chế thông thoáng mặt tiền này chiếm 25% tổng sản lượng của thế giới - tức là con số phần trăm ngang với Hoa Kỳ ngày nay.

Vấn đề hiện tại của nóc nhà thế giới

Tua nhanh dòng lịch sử để tới đầu năm 2026, thế hệ Gen Z sau khi biểu tình phản đối rầm rộ đã thành công trong việc đưa Balendra Shah, 36 tuổi, lên cầm quyền với đa số ghế 182/275 tại Quốc hội. 

Ông là một ca sĩ nhạc rap làm thủ tướng và biểu tượng của hy vọng mới, đại diện cho giới trẻ. Và như thế, Nepal đã bầu lên một chính quyền dường như cắt đứt với quá khứ, kinh nghiệm quản lý và cai trị.

Tân nội các non trẻ về mọi mặt này giờ phải đối diện với hậu quả khủng khiếp của thiên tai, trong bối cảnh ngân khố hạn hẹp và kinh nghiệm điều hành chính phủ mới còn rất mỏng. Địa thế khó khăn dường ấy, tài chánh ngần ấy, phương tiện thì hầu như không có gì, bài toán khó sẽ còn kéo dài rất lâu với họ. Nepal được gọi là cái nóc của thế giới, là cái mái. Ở trên cao có những vấn đề ở trên cao.

Cho tới giờ, Nepal không chỉ là ngã tư địa chính trị căng thẳng giữa hai cường quốc hạt nhân, mà còn là vùng đất bị giam giữ bởi chính địa hình của nó. Nepal vẫn sẽ phải tiếp tục sống trên 'lưỡi dao' của tự nhiên - nơi cái giá của sự tồn tại được tính bằng những vết sẹo chưa kịp lành.

Những nếp gấp hùng vĩ của dãy Himalaya ban tặng cho đất nước này vị thế chiến lược và nguồn tài nguyên du lịch, nhưng đồng thời cũng là một án phạt địa lý kéo dài suốt nhiều thế kỷ. 

Từ trận địa chấn 1934, đợt rung chuyển thảm khốc năm 2015 cho đến những trận lũ quét tàn phá hiện tại, lòng đất và bầu trời nơi đây vẫn liên tục nhắc nhở rằng: con người có thể vẽ lại biên giới, nhưng không thể đàm phán với địa chất và biến đổi khí hậu.

Số người thiệt mạng và mất tích trong lũ quét ở biên giới Nepal - Trung Quốc 'không tưởng tượng nổi'

Đến nay tổng số người thiệt mạng trong lũ quét ở khu vực biên giới Nepal - Trung Quốc là 955 và số người mất tích là 4.471.