'Lô Lô Chải đẹp ngỡ ngàng nhưng không còn là bản làng cổ'

Gần đây, "Làng du lịch tốt nhất thế giới" Lô Lô Chải gây tranh cãi bởi sự xuất hiện của nhiều ngôi nhà xây giả trình tường. Nhiều người cho rằng Lô Lô Chải "mất chất", cũng có người nhận định đó là xu hướng tất yếu khi du lịch phát triển, không thể bắt bà con ở mãi trong ngôi nhà đất thiếu tiện nghi.

Tuổi Trẻ đã có buổi trao đổi với ông Yasushi Ogura - người Nhật đã đánh thức bản làng ở cực Bắc Tổ quốc hơn 10 năm về trước - về việc bảo tồn bản làng cổ.

Hãy giữ văn hóa của người Lô Lô

* 12 năm trước khi đến với Lô Lô Chải, ông cảm nhận gì về bản làng này? Hiện làng có phát triển theo mô hình du lịch như ông đã mong đợi?

- Tôi đến đây lần đầu năm 2014, khi nơi đây chưa phát triển du lịch, là một bản làng rất yên tĩnh.

Tuy nhà bê tông đã bắt đầu xuất hiện, nhưng so với các làng lân cận, nơi này còn nhiều nhà trình tường, đa số người Lô Lô vẫn duy trì lối sống truyền thống. Nhà nào cũng có chuồng bò, chuồng lợn, cuộc sống xoay quanh việc làm nông.

Với mong muốn duy trì và bảo tồn nhà trình tường của người Lô Lô nên tôi đã tìm cách hỗ trợ bà con.

Khi đó, người dân chưa có ý thức muốn bảo tồn nhà truyền thống. Họ nghĩ nhà bê tông đẹp và dễ sống hơn nhiều. Những ngôi nhà trình tường có vẻ đẹp riêng chỉ là suy nghĩ, sự áp đặt chủ quan của người thành thị.

Vì thế, tôi đã chứng minh rằng bảo tồn nhà trình tường có thể mang lại nguồn thu nhập từ du lịch.

Năm 2015, tôi đã cải tạo một ngôi nhà cổ thành quán cà phê đầu tiên của Lô Lô Chải và hỗ trợ một phần kinh phí xây dựng nhà homestay trình tường.

Tôi nghĩ Lô Lô Chải là vùng đất của người Lô Lô, nên chính họ phải chủ động tự mình kinh doanh. Nếu để người từ thành phố lên điều hành, nơi đây không thể gọi là làng văn hóa của người Lô Lô nữa.

Du lịch ở Lô Lô Chải hiện đã phát triển vượt bậc. Bản làng đẹp đến ngỡ ngàng, trở thành một điển hình về phát triển du lịch cộng đồng.

Tuy nhiên, làng đang chịu ảnh hưởng quá lớn từ các nhà đầu tư và chủ doanh nghiệp từ nơi khác đến. Đây không phải là điều tôi mong muốn ban đầu.

Trong 10 năm qua, nhiều ngôi nhà cổ đã bị dỡ bỏ, trong khi các công trình kiến trúc làm tổn hại đến cảnh quan truyền thống vốn có lại tăng lên.

Xét từ góc này, tôi nghĩ rằng Lô Lô Chải không còn có thể gọi là bản làng cổ. Nơi đây đã trở thành một điểm du lịch theo kiểu "check-in", mọi người đến chụp ảnh sống ảo.

* Từ câu chuyện Lô Lô Chải, cần làm gì để giải bài toán cân bằng giữa phát triển và bảo tồn văn hóa, thưa ông?

- Điểm du lịch có nhiều hình thức khác nhau và nhu cầu của du khách cũng đa dạng. Vì vậy, không phải điểm du lịch nào cũng cần phải bảo tồn văn hóa.

Nhưng nếu muốn xây dựng cộng đồng du lịch lấy cảnh quan, văn hóa truyền thống làm cốt lõi, người dân và chính quyền cần phải đồng lòng hướng tới một mục tiêu chung. Đồng thời cần triển khai một cách có kế hoạch ngay từ đầu.

Đặc biệt, cần phân biệt rõ ràng giữa khu vực bảo tồn cảnh quan truyền thống và khu vực cho phép kiến trúc hiện đại.

Người Việt Nam thường có xu hướng nghĩ rằng việc xây dựng cái mới là phát triển du lịch, nhưng thực tế việc gìn giữ được bao nhiêu giá trị hiện có mới là điều quan trọng.

Nói về Lô Lô Chải, hiện tại cả người dân và chính quyền đang nỗ lực thực hiện các quy định về quản lý kiến trúc nhằm bảo vệ cảnh quan truyền thống.

Đây là một nỗ lực rất tuyệt vời, thế nhưng thật đáng tiếc là việc này dường như đã diễn ra hơi muộn.

Nếu được triển khai vài năm trước, nơi đây chắc chắn đã trở thành một cộng đồng hấp dẫn hơn nhiều.

Bảo tàng sống giữa cao nguyên đá

* Nhiều người cho rằng bảo tàng thì chỉ là nơi để tham quan thôi, còn với ông ,"bảo tàng sống" là khái niệm như thế nào?

- Các bảo tàng là nơi khách tham quan chỉ đến đó để ngắm nhìn những hiện vật được trưng bày.

Nhưng "bảo tàng sống" không có tòa nhà trưng bày đặc biệt nào, mà chính là không gian sống của người dân địa phương.

Đó là các bản làng truyền thống với nhà trình tường cổ, ruộng nương và cảnh quan thiên nhiên tuyệt đẹp xung quanh.

Nhân vật chính là đồng bào người bản địa. Cuộc sống hằng ngày của họ là tài nguyên du lịch.

Du khách sẽ đi bộ đường dài, ngắm cao nguyên đá, tận mắt chứng kiến, trải nghiệm cuộc sống của người dân.

Làm được điều đó đòi hỏi sự hợp tác toàn diện từ người dân địa phương, nhưng với họ việc duy trì cảnh quan truyền thống cũng như hoạt động nông nghiệp là một công việc vất vả.

Du khách cần phải trả một mức giá vé xứng đáng, dưới hình thức phí vào cửa hoặc phí trải nghiệm, từ đó tạo ra thu nhập cho người dân.

Ông Yasushi Ogura

"Bảo tàng sống" là ý tưởng tôi đã trăn trở suốt 10 năm qua để tìm ra lời giải cho câu hỏi "làm thế nào chúng ta có thể bảo vệ cảnh quan tuyệt đẹp của làng truyền thống trên cao nguyên đá, đồng thời thúc đẩy sự phát triển kinh tế cho những người dân sinh sống tại đó?"

* Theo ông, nên làm gì để giữ "hồn cốt" của bản làng trước vòng quay của phát triển du lịch hiện tại và nhu cầu xây nhà của người dân?

- Việc bảo tồn làng cổ là điều vô cùng khó khăn. Không ai có quyền đòi hỏi người dân phải sống mãi trong những ngôi nhà trình tường.

Cách tuyệt vời nhất là làm cho người dân cảm thấy tự hào về văn hóa bản địa, cảnh quan truyền thống của mình, từ đó nhận thức được ý nghĩa của việc bảo tồn.

Nếu việc bảo tồn đem lại cho người dân lợi ích kinh tế xứng đáng, tôi nghĩ một bộ phận cư dân sẽ đồng thuận.

Bản thân du khách cũng cần phải quan tâm nhiều hơn đến văn hóa của vùng đất, thay vì tìm kiếm vẻ đẹp tạo dựng, giả tạo.

Tôi nghĩ một trong những lý do khiến Lô Lô Chải dày đặc nhà bê tông là vì chính du khách đang tìm kiếm những không gian đẹp mã, mang tính hình thức hơn là những giá trị đích thực.

* Ở Nhật Bản, các làng cổ được bảo tồn ra sao, việc xây dựng mới được thực hiện như thế nào, Việt Nam có thể học hỏi gì, thưa ông?

- Ở Nhật Bản cũng có rất nhiều ngôi làng truyền thống nằm ở vùng cao, chúng được duy trì tương đối tốt bởi hai lý do.

Trước hết, người dân địa phương có ý thức rất cao trong việc bảo tồn. Họ lập ra các quy định riêng của làng như "không bán, không cho thuê đất đai và nhà cửa, không phá dỡ nhà cổ".

Người từ bên ngoài khó có thể đầu tư vào trong làng, cũng như hạn chế việc xây dựng các công trình không phù hợp.

Tiếp theo, các cộng đồng du lịch tại bản làng nơi đây không lấy hình thức homestay làm trung tâm như ở Việt Nam. Bởi nếu phát triển mạnh homestay, tính thương mại hóa sẽ tăng lên, chắc chắn sẽ làm mất đi cảnh quan truyền thống vốn có.

Tôi nghĩ Việt Nam cũng có thể học hỏi cách làm này, bằng cách tách biệt nơi cần bảo tồn cảnh quan truyền thống với khu vực lưu trú cho du khách.

Và không nên bắt chước các đô thị hay các vùng miền khác, mà cần phải phát huy tối đa những đặc trưng vốn có của chính địa phương mình.

Lô Lô Chải mọc lên nhiều nhà cao tầng: Lợi thì có lợi, đường dài tính sao?

Làng du lịch tốt nhất thế giới Lô Lô Chải xây mới 20 nhà, trong đó chỉ có 3 nhà trình tường, lợp mái ngói âm dương. Du khách muốn tiện nghi, người kinh doanh muốn tăng doanh thu, còn ai sẽ giữ bản sắc?