Trong khuôn khổ họp báo ra mắt chương trình "Vì một Việt Nam khỏe mạnh", Bộ Y tế, Sở Y tế TP.HCM và báo Tuổi Trẻ tổ chức hội thảo "Kinh tế bạc thúc đẩy hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe".

Hội thảo với nhiều bài tham luận và một phiên thảo luận. Nội dung tập trung vào các vấn đề trọng tâm như y tế dự phòng, già hóa dân số và các giải pháp phát triển hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe toàn diện.

Chú trọng phòng bệnh hơn chữa bệnh

Mở đầu hội thảo, PGS.TS Trần Đắc Phu - nguyên Cục trưởng Cục Y tế dự phòng (Bộ Y tế) - cho hay Nghị quyết 72 của Bộ Chính trị đã nêu rất rõ: sức khỏe là vốn quý nhất của mỗi con người và của toàn xã hội.

Chúng ta vẫn thường nói rằng khi thiếu tiền thì cần tiền, nhưng khi không có sức khỏe thì mọi thứ khác đều trở nên vô nghĩa. Điều đó cho thấy sức khỏe chính là nền tảng của sự phát triển.

Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), sức khỏe không chỉ là trạng thái không có bệnh tật, mà còn bao gồm sức khỏe thể chất, tinh thần và xã hội. Vì vậy, các chính sách y tế hiện nay cần hướng tới việc bảo vệ và nâng cao sức khỏe một cách toàn diện, bao gồm cả việc nâng cao tầm vóc, tuổi thọ và chất lượng cuộc sống.

Việt Nam chúng ta có một điểm rất đáng ghi nhận: tuổi thọ trung bình cao hơn so với nhiều quốc gia có cùng mức thu nhập.

Tuy nhiên, thực tế vẫn tồn tại một vấn đề đáng suy nghĩ: "sống lâu nhưng chưa sống khỏe". Nhiều người trong chúng ta vẫn đang phải điều trị các bệnh mạn tính như tăng huyết áp, tiểu đường…

Chính vì vậy, Nghị quyết 72 đã nhấn mạnh một chuyển đổi rất quan trọng: từ tư duy "khám chữa bệnh" sang "chủ động phòng bệnh".

Điều này không có nghĩa là xem nhẹ công tác khám chữa bệnh, mà là thay đổi thứ tự ưu tiên và cách tiếp cận. Trước đây, chúng ta thường chờ có bệnh mới đi khám; còn hiện nay, cần chủ động phòng ngừa từ sớm, từ xa.

Đặc biệt, Nghị quyết 72 cũng khẳng định vai trò then chốt của y tế cơ sở, trong đó có các trạm y tế xã. Chúng ta cần thay đổi nhận thức rằng tuyến cơ sở không phải là tuyến "kém quan trọng", mà chính là nền tảng của hệ thống y tế.

Ông Phu nhấn mạnh y tế cơ sở, đặc biệt là các trạm y tế xã, giữ vai trò nền tảng, là nơi trực tiếp quản lý sức khỏe người dân, phát hiện sớm bệnh tật, tư vấn và triển khai các hoạt động dự phòng.

Y tế dự phòng bao gồm các biện pháp nhằm ngăn ngừa bệnh, giảm nguy cơ và bảo vệ sức khỏe cộng đồng, chủ yếu hướng tới những người còn khỏe mạnh, trong khi khám chữa bệnh tập trung điều trị khi đã mắc bệnh; hai lĩnh vực này có sự gắn kết chặt chẽ, bổ trợ lẫn nhau.

Trong bối cảnh hiện nay, việc tăng cường y tế dự phòng và củng cố hệ thống y tế cơ sở không chỉ giúp nâng cao sức khỏe người dân mà còn góp phần giảm tải cho các bệnh viện, nâng cao hiệu quả kinh tế và tính bền vững của hệ thống y tế.

Vì vậy, để hướng tới mục tiêu một Việt Nam khỏe mạnh, chúng ta cần thay đổi tư duy từ thụ động sang chủ động, chú trọng phòng bệnh hơn chữa bệnh, phát huy vai trò của y tế cơ sở và tập trung vào các nhóm nguy cơ cao. Đây không chỉ là trách nhiệm của ngành y tế mà là nhiệm vụ chung của toàn xã hội.

Chú trọng y tế cơ sở 

Ông Phu cho hay trạm y tế không phải là nơi để chứng minh cá nhân "chữa được bệnh này, chữa được bệnh kia", bởi đã có hệ thống bệnh viện tuyến huyện (cũ) và tuyến tỉnh đảm nhiệm điều trị.

Vai trò cốt lõi của trạm y tế là quản lý sức khỏe cộng đồng. Người đứng đầu trạm cần nắm rõ các chỉ số quan trọng như: tỉ lệ tăng huyết áp, tỉ lệ sinh, tình hình tiêm chủng, điều kiện vệ sinh môi trường, mức độ già hóa dân số, tỉ lệ người cao tuổi. Đây mới là chức năng quản trị thực sự, chứ không phải chỉ tập trung vào chuyên môn khám chữa bệnh.

Người trạm trưởng phải có năng lực quản trị: quản lý hoạt động của trạm, quản lý dân số và các vấn đề sức khỏe trên địa bàn. Việc giỏi chuyên môn khám chữa bệnh là cần, nhưng không phải yếu tố quyết định trong vai trò này.

Một điểm quan trọng là chuyển trọng tâm sang phòng chống bệnh không lây nhiễm. Tại Việt Nam, khoảng 70% số ca tử vong là do các bệnh không lây nhiễm, chứ không phải bệnh truyền nhiễm.

Vì vậy, cần chú trọng dự phòng và kiểm soát các yếu tố nguy cơ: hút thuốc, rượu bia, dinh dưỡng không hợp lý, thiếu vận động; thay đổi lối sống: ăn uống khoa học, tập thể dục, bỏ thuốc lá; khám sức khỏe định kỳ, sàng lọc sớm các bệnh như tăng huyết áp, đái tháo đường, ung thư.

Cùng với đó là vấn đề sức khỏe tâm thần cộng đồng. Ước tính khoảng 10% dân số có vấn đề về tâm thần ở các mức độ khác nhau. Vì vậy, cần tăng cường phát hiện sớm và quản lý tại cộng đồng, đặc biệt trong gia đình, trường học và trạm y tế.

Bên cạnh đó, công tác tiêm chủng cũng cần được thực hiện xuyên suốt vòng đời: từ trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ, thanh thiếu niên đến người cao tuổi (với các vắc-xin phù hợp như viêm gan, HPV, phế cầu, cúm…).

Về dinh dưỡng, cần theo dõi và cải thiện tình trạng dinh dưỡng cộng đồng, đặc biệt là các nhóm dễ tổn thương như trẻ em, phụ nữ mang thai, người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính. Chính sách nhà nước sẽ ưu tiên hỗ trợ các nhóm nguy cơ cao như hộ nghèo, vùng khó khăn.

Nguyên tắc chung là: phòng bệnh từ sớm, từ xa; can thiệp toàn diện; chăm sóc sức khỏe theo vòng đời; kết hợp cả thể chất, tinh thần và xã hội.

Ông Phu nêu một thách thức lớn là hiện Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số với tốc độ nhanh, trong khi thời kỳ "dân số vàng" lại ngắn hơn so với nhiều quốc gia khác.

Điều này đặt ra nhiều thách thức. Cần đảm bảo cân đối giữa tỉ lệ sinh và tỉ lệ người cao tuổi để duy trì lực lượng lao động và phát triển kinh tế. Vì vậy, một số địa phương đã bắt đầu khuyến khích sinh đủ hai con.

Để thích ứng với già hóa dân số, cần phát triển các mô hình: Bệnh viện lão khoa; viện dưỡng lão và chăm sóc dài hạn; trung tâm chăm sóc ban ngày cho người cao tuổi; chăm sóc tại gia đình và cộng đồng.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay không phải là cơ sở vật chất mà là nhân lực. Cần đào tạo đội ngũ bác sĩ, điều dưỡng chuyên ngành lão khoa, có kỹ năng chăm sóc toàn diện, tư vấn và hỗ trợ tâm lý cho người cao tuổi.

Để triển khai hiệu quả, cần có chiến lược đồng bộ: từ đào tạo nhân lực, phát triển mô hình, đến chính sách ưu đãi và hỗ trợ.

Với bài tham luận "Chăm sóc sức khoẻ người dân, thích ứng với già hoá dân số: Tầm nhìn và thực tiễn từ TP.HCM", TS.BS Nguyễn Văn Vĩnh Châu - Phó giám đốc Sở Y tế TP.HCM - cho biết theo dự báo của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), đến năm 2050, tỉ lệ người cao tuổi trên toàn cầu sẽ tiếp tục gia tăng mạnh. Tuy nhiên, điểm đáng lưu ý hiện nay là mức sinh đang giảm, số trẻ sinh ra ít hơn so với số người cao tuổi đang gia tăng.

Tại Việt Nam, xu hướng này cũng đang diễn ra rõ nét, đặc biệt tại TP.HCM là một trong những địa phương có mức sinh thấp nhất cả nước. Theo nguyên tắc, mức sinh thay thế cần đạt trung bình 2,1 con/phụ nữ, nhưng hiện nay con số này chưa đạt được.

Vì mức sinh thấp và tuổi thọ tăng đang khiến quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh hơn. Tại TP.HCM bắt đầu già hóa muộn hơn cả nước khoảng 6 năm, nhưng tốc độ già hóa lại rất nhanh.

Cụ thể vào năm 2010, TP vẫn trong giai đoạn cơ cấu dân số vàng, đến năm 2017 bước vào giai đoạn già hóa dân số, đến năm 2025 tỉ lệ này khoảng 11,6%. Dự báo năm 2038 chính thức trở thành xã hội già (trên 20%) và đến giai đoạn 2048-2050 có thể đạt mức xã hội siêu già (trên 30%).

"Chúng ta đang chứng kiến một quá trình chuyển đổi rất nhanh từ dân số vàng sang dân số già. Có thể nói một cách ngắn gọn là "chưa kịp giàu đã già". Chúng ta chưa tận dụng hết lợi thế của dân số vàng thì đã bước vào giai đoạn già hóa"- ông Châu nói.

Ông Châu dẫn chứng kết quả chương trình khám tầm soát tại TP.HCM với gần 500.000 người trên 60 tuổi cho thấy trung bình mỗi người mắc trên 2 bệnh mạn tính, trong đó 63,6% bị tăng huyết áp, khoảng 26% mắc hoặc nghi ngờ đái tháo đường. Đáng chú ý, có khoảng 15% trường hợp tăng huyết áp mới được phát hiện, tức là trước đó người bệnh hoàn toàn không biết mình mắc bệnh.

Ngoài ra có khoảng 18,3% có suy giảm chức năng, gần 10% cần hỗ trợ sinh hoạt hằng ngày, 0,26% các vấn đề về trầm cảm, lo âu cũng ngày càng phổ biến.

Về hệ thống chăm sóc người cao tuổi, hiện TP.HCM có khoảng 15 bệnh viện tuyến thành phố có khoa lão, 17 bệnh viện có khoa lão kết hợp, 36 cơ sở bảo trợ xã hội...Tuy nhiên, hệ thống này vẫn cần được phát triển mạnh hơn với lượng người cao tuổi thực tế hơn 1,8 triệu người tính đến tháng 12-2025. Điều này gây bùng nổ nhu cầu phục hồi chức năng và chăm sóc dài hạn.

Thực trạng này tạo gánh nặng bệnh tật kép và sự phức tạp trong mô hình lâm sàng, sự chưa tương thích của hệ thống y tế và thiếu hụt mạng lưới chuyên khoa, mạng lưới hỗ trợ từ gia đình và xã hội bị hạn chế, áp lực tài chính trong việc chăm sóc sức khỏe người cao tuổi. 

"Chăm sóc tốt người cao tuổi không chỉ là trách nhiệm an sinh mà còn góp phần phát huy tiềm năng của "kinh tế bạc".

Mục tiêu không dừng lại ở điều trị bệnh, mà phải chuyển sang chăm sóc sức khỏe toàn vòng đời, hướng đến để người cao tuổi sống vui, sống khỏe và sống hạnh phúc.

Trong đó, ngành y tế giữ vai trò nòng cốt trong việc đảm bảo "sống khỏe", còn để đạt được "sống hạnh phúc" cần sự tham gia của nhiều ngành, nhiều lĩnh vực, hình thành một hệ sinh thái chăm sóc toàn diện"- ông Châu nhấn mạnh.

Chuyển từ chữa bệnh sang phòng bệnh: Người dân phải là trung tâm

GS.TS Phan Trọng Lân, Viện trưởng Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương (Bộ Y tế), cho hay hiện nay chúng ta đang chuyển trọng tâm từ khám chữa bệnh sang phòng bệnh. Đây là một định hướng rất đúng.

Tuy nhiên, điều quan trọng là phải cụ thể hóa các chính sách thành hành động thực tiễn. Không chỉ dừng lại ở chính sách chung, mà cần chuyển thành các giải pháp triển khai rõ ràng.

Thứ nhất, cần loại bỏ các yếu tố nguy cơ để giảm bệnh tật, ví dụ như tiêm chủng, chăm sóc sức khỏe dự phòng. Song cần tiếp cận theo hướng "thiết kế một xã hội khỏe mạnh".

Ví dụ, đối với người cao tuổi, có thể xây dựng hạ tầng đô thị thân thiện hơn như đường đi an toàn, không gian công cộng phù hợp, giúp họ có thể tự di chuyển thay vì phụ thuộc vào người chăm sóc. Ngay từ khâu quy hoạch xây dựng nhà ở, đô thị cũng cần hạn chế các yếu tố gây nguy cơ sức khỏe, bao gồm cả yếu tố môi trường và nguy cơ dịch bệnh.

Thứ hai là công tác truyền thông và giáo dục sức khỏe. Người dân cần hiểu rằng chăm sóc sức khỏe không chỉ là đến bệnh viện khi có bệnh, mà còn là tiêm chủng, dinh dưỡng hợp lý, khám sàng lọc định kỳ và phòng ngừa chủ động. 

Quan trọng hơn, người dân phải trở thành chủ thể trong chăm sóc sức khỏe của chính mình, phối hợp cùng hệ thống y tế trong việc ra quyết định về sức khỏe.

Thứ ba là vai trò của y tế cơ sở. Cần tiếp tục tăng cường năng lực y tế cơ sở để người dân được chăm sóc toàn diện hơn ngay tại cộng đồng. Không chỉ là khám chữa bệnh, mà còn bao gồm cả môi trường sống, văn hóa, đời sống và sự kết nối xã hội ở địa phương. Điều này đặc biệt quan trọng đối với nhóm người trên 50 tuổi.

Thứ tư là vấn đề nguồn lực. Đối với phòng bệnh, nguồn lực cần được ưu tiên từ Nhà nước vì đây là đầu tư dài hạn cho xã hội. Trong khi đó, điều trị khi mắc bệnh có thể huy động thêm từ nhiều nguồn khác nhau. Vì vậy, cần có sự phân bổ hợp lý để tăng đầu tư cho phòng bệnh.

Thứ năm là ứng dụng công nghệ, đặc biệt là hồ sơ sức khỏe điện tử. Việc xây dựng hệ thống dữ liệu sức khỏe suốt vòng đời sẽ giúp kết nối giữa phòng bệnh và điều trị, đảm bảo tính liên thông trong chăm sóc sức khỏe. Khi đó, hệ thống y tế có thể theo dõi và quản lý sức khỏe người dân một cách toàn diện, liên tục.

Cuối cùng, chăm sóc sức khỏe không chỉ là trách nhiệm của ngành y tế mà cần sự tham gia của tất cả các ngành, các cấp và toàn xã hội. Trong đó, người dân phải được đặt làm trung tâm.

Về khía cạnh kinh tế, đặc biệt trong chủ đề phát triển "kinh tế bạc", chúng ta cần hiểu sức khỏe không chỉ là không có bệnh tật, mà là trạng thái thoải mái toàn diện về thể chất, tinh thần và xã hội.

Trong thực tế, một người có thể khỏe về thể chất nhưng nếu luôn lo âu, căng thẳng hoặc thiếu tự tin thì vẫn không được coi là khỏe mạnh. Đặc biệt với người cao tuổi, yếu tố tinh thần và kết nối xã hội rất quan trọng.

Người cao tuổi cần được tạo điều kiện để tiếp tục tham gia các hoạt động xã hội, đóng góp tri thức, kinh nghiệm và giá trị của mình. Ví dụ như nhiều cán bộ y tế, dù đã nghỉ hưu, vẫn còn rất nhiều năng lực và mong muốn đóng góp cho xã hội. Đây là nguồn lực quý giá cần được tận dụng.

Ngoài ra, người cao tuổi cũng cần được hỗ trợ tiếp cận công nghệ thông tin, duy trì kết nối xã hội và có cơ hội đóng góp phù hợp với khả năng của mình.

Vì một Việt Nam khỏe mạnh trường thọ - Kỳ 1: Khám sàng lọc miễn phí ra sao?

Nghị quyết 72 của Bộ Chính trị nhấn mạnh chuyển trọng tâm từ chữa bệnh sang phòng bệnh, trong đó đặt mục tiêu tổ chức khám sức khỏe, sàng lọc miễn phí cho người dân.