Mạng xã hội thực sự là thành tựu công nghệ có tác động sâu sắc đến đời sống con người mà nếu sử dụng đúng cách sẽ trở thành công cụ mang lại rất nhiều giá trị tích cực. Tuy vậy, mạng xã hội cũng đang tạo ra nhiều tác động không nhỏ, nhất là đối với trẻ em. Do đó đã có đề xuất cần nghiên cứu cấm, hạn chế trẻ em Việt Nam từ 16 tuổi trở xuống sử dụng mạng xã hội.

Với chia sẻ của tiến sĩ giáo dục Nguyễn Thị Thu Huyền, diễn đàn "Không thể giao trẻ em cho mạng xã hội" trên mặt báo hơn hai tháng qua xin tạm khép lại, trong khi chờ một quyết định phù hợp cho vấn đề này.

Mạng xã hội không phải nguyên nhân duy nhất

* Người ta nói nhiều đến tác động của mạng xã hội với sức khỏe tâm thần của trẻ. Từ góc độ tâm lý giáo dục, bà đánh giá thế nào về sự ảnh hưởng này?

- Các nghiên cứu quốc tế trong những năm gần đây đã chỉ ra mối liên hệ đáng lưu tâm giữa việc sử dụng mạng xã hội thiếu kiểm soát với nhiều vấn đề về sức khỏe tâm thần ở trẻ em và thanh thiếu niên, thậm chí cả ở người lớn.

Những biểu hiện thường được ghi nhận gồm lo âu, trầm cảm, mất ngủ, giảm lòng tự trọng, giảm sự tự tin và gia tăng cảm giác cô đơn. Tuy nhiên cần nhìn nhận rằng mạng xã hội không phải là nguyên nhân duy nhất dẫn đến các vấn đề như thế.

Điều quyết định ở cách trẻ sử dụng mạng xã hội, thời lượng, loại nội dung tiếp cận cùng sự đồng hành của gia đình, nhà trường. Nếu độ tuổi phù hợp và được hướng dẫn đúng cách, mạng xã hội hoàn toàn có thể trở thành công cụ hỗ trợ trẻ phát triển.

Nhưng nếu trẻ dành quá nhiều thời gian, tiếp xúc liên tục với các video ngắn cùng nội dung giải trí có tính kích thích cao, khả năng tập trung chú ý sẽ suy giảm, ảnh hưởng đến việc học và sự phát triển nhận thức.

Nếu trẻ dần thay thế mối quan hệ ngoài đời thực bằng các tương tác trên không gian mạng, các em cũng có nguy cơ giảm hứng thú giao tiếp trực tiếp và tham gia hoạt động trong đời sống thực.

Chưa kể nhìn thấy những hình ảnh "hoàn hảo" của người khác song trẻ chưa đủ trải nghiệm để biết nội dung trên mạng đã được lựa chọn, chỉnh sửa, thậm chí không phản ánh đúng sự thật, trẻ có thể tự so sánh bản thân, vô tình thấy mình kém cỏi hoặc thất bại.

Quan trọng không chỉ là cấm hay không

* Bà ủng hộ hay không nếu Việt Nam cấm trẻ từ 16 tuổi trở xuống dùng mạng xã hội? Vì sao?

- Đây là đề xuất rất cần được thảo luận một cách nghiêm túc. Quan trọng không chỉ là có cấm hay không mà là giải pháp nào giúp chuẩn bị cho trẻ sử dụng môi trường số một cách an toàn và có trách nhiệm trong tương lai.

Quy định giới hạn độ tuổi sử dụng mạng xã hội không phải là điều mới mà một số quốc gia đã và đang áp dụng để bảo vệ trẻ trên môi trường số. Việc siết chặt các quy định đối với trẻ là cần thiết do là nhóm hạn chế khả năng tự kiểm soát và đánh giá các rủi ro trên mạng.

Song khi môi trường số trở thành một phần của cuộc sống hiện nay, nếu chỉ đưa ra quy định cấm mà không có các giải pháp đồng bộ sẽ rất khó tạo ra sự thay đổi đáng kể trong việc giảm thiểu tác động tiêu cực của mạng xã hội.

Tôi cho rằng nếu triển khai quy định cấm cần đi kèm nhiều giải pháp khác. Trước hết là xây dựng các chương trình giáo dục về an toàn số và kỹ năng sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm trong nhà trường. Trẻ cần được trang bị năng lực số, kỹ năng nhận diện rủi ro, biết bảo vệ dữ liệu cá nhân, ứng xử văn minh trên không gian mạng và quản lý thời gian sử dụng thiết bị số.

Cạnh đó, gia đình cần đồng hành với con thay vì chỉ kiểm soát hay cấm đoán. Cơ quan quản lý nhà nước cũng cần tăng cường trách nhiệm trong việc kiểm soát nội dung trên môi trường số, yêu cầu các nền tảng thực hiện tốt hơn cơ chế xác thực độ tuổi, lọc nội dung độc hại và bảo vệ người dùng nhỏ tuổi.

Hệ sinh thái hỗ trợ trẻ phù hợp  

"Điều tôi lo ngại nhất là mạng xã hội có thể vô tình định hình ở một bộ phận thanh thiếu niên những hệ giá trị lệch lạc. Khi những hành vi gây sốc, phát ngôn cực đoan hoặc nội dung phản cảm lại thu hút rất nhiều lượt xem và sự chú ý, trẻ có thể hình thành lối nghĩ muốn được công nhận cần phải khác biệt bằng mọi giá.

Đây là xu hướng đáng báo động vì ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình hình thành nhân cách, hệ giá trị và chuẩn mực ứng xử của trẻ trong giai đoạn phát triển quan trọng nhất".

* Nếu quy định cấm được thực thi tại Việt Nam, chúng ta có thể bắt đầu từ đâu và làm như thế nào?

- Như tôi đã nói ở trên, nếu triển khai quy định này cần có lộ trình phù hợp thay vì chỉ ban hành lệnh cấm. Cần hoàn thiện các cơ chế về xác thực độ tuổi và kiểm soát việc tạo lập tài khoản trên các nền tảng mạng xã hội.

Đã có quy định trẻ dưới 16 tuổi khi đăng ký tài khoản phải sử dụng thông tin của cha mẹ hoặc người giám hộ nhưng sau khi tài khoản được tạo, không phải phụ huynh nào cũng tiếp tục theo dõi và quản lý việc sử dụng của con.

Trong khi đó, nhiều trẻ đã có thiết bị cá nhân và tài khoản được đăng nhập sẵn nên việc sử dụng khá tự do. Nên nếu chỉ dừng ở khâu xác thực khi đăng ký thì hiệu quả kiểm soát sẽ còn rất hạn chế.

Điều cần là nâng cao nhận thức cộng đồng, đặc biệt là phụ huynh. Cha mẹ cần hiểu rằng bảo vệ con trên không gian mạng không chỉ là quản lý thời gian sử dụng thiết bị mà cần giúp con hình thành năng lực số, biết nhận diện rủi ro và ứng xử an toàn trên môi trường trực tuyến.

Đó là thách thức không nhỏ bởi nhiều phụ huynh còn hạn chế về năng lực số, nhất là ở các khu vực vùng sâu, vùng xa, những gia đình hạn chế điều kiện tiếp cận công nghệ, thậm chí phụ huynh ở đô thị cũng vậy.

Nhà trường cần có chương trình giáo dục bài bản về công dân số, không về quy định pháp luật mà là trang bị kiến thức về tâm lý, kỹ năng cho học sinh. 

Tóm lại nếu có quy định cấm sẽ không chỉ kiểm soát bằng mọi giá, mà là xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ gồm gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý và các nền tảng công nghệ.

Không thể giao trẻ em cho mạng xã hội: Phát triển phiên bản dành cho trẻ em

TS Trịnh Thị Tú Anh (Đoàn đại biểu Quốc hội Lâm Đồng) cho rằng rất cần nghiên cứu hạn chế mạng xã hội đại trà với trẻ em dưới 16 tuổi tại Việt Nam.