Tuy vậy biện pháp cần thiết kế kỹ lưỡng dựa trên bằng chứng kèm các giải pháp thay thế đồng bộ. Bà chia sẻ:

- Úc đã thông qua luật cấm người dưới 16 tuổi lập tài khoản trên các nền tảng lớn gồm Facebook, Instagram, TikTok, YouTube, Snapchat, Reddit và nhiều nền tảng khác, có hiệu lực từ ngày 10-12-2025. 

Một số quốc gia khác cũng xem xét các quy định tương tự. Đây không phải phong trào dân túy mà là đáp lại bằng chứng khoa học ngày càng nhiều về tác hại của mạng xã hội với não bộ đang phát triển của trẻ vị thành niên.

Không thể cấm mà không có thay thế

* Như bối cảnh trên và có đề nghị nghiên cứu giải pháp hạn chế, thậm chí cấm trẻ dưới 16 tuổi tại Việt Nam dùng mạng xã hội, bà đánh giá thế nào?

- Kinh nghiệm từ Úc cho thấy vấn đề khá phức tạp. Chỉ 25% tin rằng lệnh cấm có hiệu quả, trong khi 67% cho rằng khó đạt được mục tiêu đề ra. 

Thực tế là sau lệnh cấm, thanh thiếu niên dưới 16 tuổi ở Úc vẫn có thể truy cập một số nền tảng, trong khi một số khác cảm thấy bị cô lập hơn trong giao tiếp với bạn bè và nhiều phụ huynh bày tỏ thất vọng về tính hiệu quả của lệnh cấm.

Cấm không sai nhưng đó mới là điều kiện cần, chưa phải điều kiện đủ. 

Nếu cấm mà không có hạ tầng xác thực danh tính hiệu quả, không có không gian số thay thế cho trẻ và không có giáo dục số song hành thì lệnh cấm chỉ đẩy trẻ vào các không gian ẩn danh và kém an toàn hơn, thậm chí diễn đàn không được kiểm soát.

Tôi ủng hộ cần nghiên cứu hạn chế mạng xã hội đại trà đối với trẻ dưới 16 tuổi tại Việt Nam. Nhưng biện pháp cần được thiết kế kỹ lưỡng, dựa trên bằng chứng và đi kèm giải pháp thay thế đồng bộ.

* Nếu có lệnh cấm tại Việt Nam, bà cho rằng điều kiện cần và đủ là gì?

- Theo nghị định 147/2024, trẻ em dưới 16 tuổi không thể tự đăng ký tài khoản mạng xã hội, cha mẹ hoặc người giám hộ phải đăng ký bằng thông tin định danh của mình và chịu trách nhiệm giám sát toàn bộ nội dung trẻ truy cập, đăng tải, chia sẻ. Đây là nền tảng pháp lý cần thiết song lại phụ thuộc hoàn toàn vào các nền tảng xuyên biên giới có tuân thủ hay không.

Chính phủ Úc đã phải mở điều tra và các nền tảng có thể bị phạt đến 50 triệu đô la Úc nếu không có biện pháp ngăn người dưới 16 tuổi tạo tài khoản, mức phạt buộc Meta, Google, ByteDance thay đổi hành vi. 

Việt Nam chưa có cơ chế tương đương mà gánh nặng hiện đặt lên phụ huynh và nhà trường. Trách nhiệm này phải được chuyển về các nền tảng, những thực thể thu hàng tỉ đô la từ người dùng Việt Nam nhưng không chịu trách nhiệm tương xứng về tác hại gây ra.

Cần không gian số thay thế và chương trình giáo dục số bắt buộc. Nếu không có môi trường số được kiểm duyệt phù hợp lứa tuổi, trẻ sẽ tìm cách lách qua lệnh cấm hay tài khoản ẩn danh.

Nền tảng học tập số quốc gia

* Đã có đề xuất sớm nghiên cứu giải pháp thay thế mạng xã hội để trẻ em có thể tương tác an toàn, phù hợp mục tiêu xây dựng thế hệ công dân số trong kỷ nguyên mới…

- Cốt lõi không chỉ là trẻ đang dùng mạng xã hội gì mà là trẻ đang phát triển năng lực nhận thức và kỹ năng tư duy phê phán thế nào trong môi trường số. 

Các nền tảng được thiết kế bởi các nhà khoa học hành vi hàng đầu thế giới để gây nghiện và trẻ em đang cạnh tranh với các thuật toán đó bằng não bộ chưa phát triển hoàn thiện là điều không cân sức.

Tôi đề xuất ba hướng thay thế. Thứ nhất, chuẩn hóa và đầu tư nền tảng học tập số quốc gia. Cần có chứng nhận quốc gia cho các hệ thống LMS (Learning Management System) phù hợp với trẻ, có tính năng bảo vệ quyền riêng tư, giới hạn nội dung và công khai thuật toán. Singapore và Hàn Quốc đã theo hướng này với kết quả đáng học hỏi.

Thứ hai, tích hợp giáo dục công dân số vào chương trình học. Không phải dạy kỹ năng dùng phần mềm mà dạy nhận diện thao túng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, tư duy phê phán trước nội dung mạng và nhận thức tác hại của nghiện thiết bị số, là môn học có giáo trình và đánh giá chứ không phải hoạt động ngoại khóa.

Thứ ba, yêu cầu các nền tảng trong nước phát triển phiên bản dành cho trẻ em, khác với chỉ dán nhãn "dành cho thiếu nhi". 

Cần có thuật toán đề xuất nội dung được kiểm soát độc lập, tích hợp việc giới hạn thời gian sử dụng vào kiến trúc hệ thống và không quảng cáo nhắm mục tiêu theo hành vi với người dùng dưới 18 tuổi.

Không thể giao trẻ em cho mạng xã hội: Giành lại tuổi thơ 'lấm bẩn'

Nghịch lý phổ biến ở nhiều gia đình hiện đại là trao điện thoại cho trẻ từ sớm rồi hoảng hốt khi con trở nên lệ thuộc mạng xã hội.