Úc trở thành quốc gia tiên phong cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội. "Phát súng" ấy mở đường cho hàng loạt quốc gia xem xét các biện pháp tương tự trước việc bảo vệ trẻ em trên môi trường số.

Câu chuyện cùng Đại sứ Úc tại Việt Nam GILLIAN BIRD không chỉ là cách Úc xây dựng "áo giáp" cho trẻ trên không gian mạng mà có thể là kinh nghiệm tham khảo cho Việt Nam.

Hiệu quả từ lệnh cấm của Úc

* Xin đại sứ cho biết đâu là lý do dẫn đến việc Chính phủ Úc quyết định cấm người dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội?

- Luật độ tuổi tối thiểu sử dụng mạng xã hội mang tính tiên phong của Úc bắt đầu có hiệu lực từ tháng 12 năm ngoái, phản ánh cam kết mạnh mẽ của chính phủ về bảo vệ thanh thiếu niên trong kỷ nguyên số. 

Quy định độ tuổi tối thiểu 16 dựa trên bằng chứng cho thấy đây là giai đoạn phát triển dễ bị tổn thương. Việc tiếp cận mạng xã hội không kiểm soát khiến trẻ dễ tiếp xúc với tính năng thiết kế có hại và nội dung không phù hợp mà các bạn chưa đủ khả năng xử lý.

Ngày càng nhiều bằng chứng cho thấy mạng xã hội có liên hệ với tác động tiêu cực tới thanh thiếu niên, nhất là qua nội dung cá nhân hóa bởi thuật toán, lượt like, nội dung vô tận hay ngắn hạn. Điều này có thể dẫn đến sử dụng quá mức, cô lập xã hội, rối loạn giấc ngủ, suy giảm sức khỏe thể chất và tinh thần.

Cũng như giới hạn độ tuổi với phim ảnh và một số sản phẩm khác, cần có những quy tắc an toàn tương tự với trẻ em trên môi trường mạng, giúp bảo vệ sức khỏe và sự phát triển, đồng thời cho các em thêm thời gian để xây dựng những kết nối đời thực và các kỹ năng số cần thiết.

* Những quy định cụ thể của Úc là gì? Úc đã phát triển những hoạt động thay thế nào để giúp trẻ em rời xa mạng xã hội?

- Theo luật, các nền tảng mạng xã hội có nghĩa vụ pháp lý ngăn người dưới 16 tuổi sở hữu tài khoản, trách nhiệm tuân thủ thuộc về chính các nền tảng thay vì phụ huynh hay trẻ em. Ủy viên an toàn trực tuyến (eSafety) độc lập của Úc giám sát việc thực thi này. 

Các nền tảng bị giới hạn độ tuổi gồm Facebook, Instagram, Threads, Snapchat, TikTok và YouTube phải phát hiện, vô hiệu hóa tài khoản người chưa đủ tuổi, ngăn lách luật và có cơ chế rà soát. Người dưới 16 tuổi vẫn được tiếp cận dịch vụ nhắn tin, nền tảng giáo dục và hỗ trợ sức khỏe.

Vai trò của gia đình và nhà trường cũng rất quan trọng. Phụ huynh được khuyến khích dùng hướng dẫn từ ủy viên eSafety, thiết lập giới hạn lành mạnh và trò chuyện cởi mở về an toàn số. Các trường học ngày càng chú trọng kỹ năng số và hiểu biết thuật toán, giúp học sinh tư duy phản biện và sẵn sàng tham gia thế giới số an toàn khi đủ tuổi.

Úc cũng khuyến khích hoạt động thay thế lành mạnh với cam kết đầu tư 200 triệu AUD (143 triệu USD) cho chương trình "Play Our Way" nhằm thúc đẩy người trẻ, đặc biệt phụ nữ và trẻ em gái tham gia thể thao và gắn kết cộng đồng.

Cùng với đó đầu tư giáo dục năng lực số và an toàn trực tuyến hướng đến mục tiêu rộng hơn là khuyến khích sự cân bằng, để công nghệ là công cụ tích cực chứ không phải nguồn kết nối xã hội hay giải trí chính.

Đề xuất cho Việt Nam

* Nhiều ý kiến ủng hộ cần có quy định cấm trẻ em Việt Nam dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội? Kinh nghiệm nào từ Úc có thể chia sẻ?

- Úc và Việt Nam cùng chia sẻ mối quan tâm đến phát triển kinh tế số và đảm bảo công dân tham gia môi trường mạng một cách an toàn, tự tin. Hai nước đã hợp tác sâu rộng về công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Theo kinh nghiệm của Úc, các biện pháp an toàn số nên phản chiếu những quy định bảo vệ trẻ em ngoài đời thực như kiểm tra độ tuổi với phim ảnh hay địa điểm nhất định, hạn chế trẻ tiếp xúc với nội dung độc hại trên mạng. 

Đi kèm với đó là các biện pháp bảo vệ quyền riêng tư như hạn chế sử dụng thông tin thu thập cho mục đích xác minh độ tuổi và yêu cầu hủy thông tin sau khi sử dụng.

Úc cung cấp tài liệu an toàn số bằng nhiều ngôn ngữ, trong đó có tiếng Việt để các cộng đồng đa ngôn ngữ không bị bỏ lại phía sau. 

Úc cũng phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý về an toàn trực tuyến và quyền riêng tư nhằm bảo vệ trẻ em và các quyền kỹ thuật số một cách nhất quán, hiệu quả. Chúng tôi hoan nghênh việc đối thoại với các đối tác trong khu vực gồm cả Việt Nam về vấn đề này.

* Thực tế là không phải phụ huynh nào cũng có thời gian giám sát con sử dụng mạng xã hội...

- Chúng tôi hiểu rằng nhiều phụ huynh không thể luôn giám sát hoạt động trực tuyến của con cái nên thay vì chỉ dựa vào gia đình, trách nhiệm cũng được đặt lên các nền tảng mạng xã hội. Các bộ quy tắc với nội dung yêu cầu tự động hạn chế trẻ em tiếp xúc với nội dung khiêu dâm và độc hại, kể cả khi phụ huynh không thể giám sát thường xuyên.

Song song đó, Úc chú trọng trang bị cho người trẻ "áo giáp tâm lý" thông qua giáo dục kỹ năng số, tư duy phản biện và hiểu biết về thuật toán. Qua đó giúp họ nhận diện nguy cơ "buồng vang" (tình trạng chỉ tiếp xúc với một kiểu quan điểm hoặc những ý kiến giống với quan điểm của chính mình - PV) hay nội dung gây nghiện để chủ động kiểm soát trải nghiệm trực tuyến của bản thân.

Các nền tảng phải có trách nhiệm

* Đã có nghiên cứu nào đánh giá hiệu quả của lệnh cấm và thực tế vẫn có người tìm cách lách luật, vấn đề này được giải quyết thế nào?

- Úc đang tiến hành đánh giá toàn diện và hiểu rằng những thay đổi ở quy mô này sẽ không tạo ra kết quả tức thì mà đây là quá trình dài hạn. Tín hiệu tích cực đến từ các gia đình khi nhiều phụ huynh cho biết luật này đã giúp việc thảo luận về sức khỏe số trở nên tích cực hơn. Họ tự tin hơn khi đặt giới hạn về thời gian và cách sử dụng thiết bị của con trẻ.

Còn quá sớm để nói về tác động đến hoạt động ngoài trời và thời gian sử dụng thiết bị. Úc đang thúc đẩy các lựa chọn thay thế lành mạnh hơn nhằm khuyến khích thanh thiếu niên tham gia nhiều hoạt động thực tế hơn.

Không có hệ thống nào là hoàn hảo và một số người trẻ sẽ cố vượt qua hạn chế. Vì vậy Úc tập trung vào việc chuyển trách nhiệm sang phía ngành công nghiệp thay vì chỉ dựa vào phụ huynh hoặc trẻ em. 

Các nền tảng không đáp ứng nghĩa vụ xác minh độ tuổi có thể đối mặt với các biện pháp thực thi từ ủy viên eSafety - người cũng đã ban hành các thông báo thu thập thông tin có giá trị pháp lý, yêu cầu các công ty giải thích biện pháp ngăn người dùng dưới tuổi truy cập nhằm đảm bảo minh bạch.

An toàn trực tuyến là thách thức luôn thay đổi và đòi hỏi sự thích ứng liên tục, vì vậy luật này được thiết kế nhằm tạo ra các cơ chế trách nhiệm giải trình mạnh mẽ hơn, cho phép các phương thức quản lý phát triển song hành cùng công nghệ.

Không thể giao trẻ em cho mạng xã hội: Nỗ lực tìm cách riêng bảo vệ con

Việc trẻ dùng mạng xã hội đã có nhiều phân tích, nhiều cảnh báo, được 'lật đi lật lại' nhiều lần, xét đến cả mặt được lẫn những rủi ro, nguy hại đến trẻ và không phải đến lúc này mới bàn đến.