Nhiều năm qua, các nền tảng mạng xã hội liên tục bị chỉ trích vì để tràn lan nội dung độc hại liên quan trẻ em: bạo lực học đường, thử thách nguy hiểm, bắt nạt trực tuyến, livestream phản cảm hay cả nội dung gợi dục trá hình.

Sau mỗi vụ việc gây phẫn nộ, kịch bản quen thuộc lại lặp lại: xin lỗi, cam kết siết kiểm duyệt, hứa hẹn xây dựng cộng đồng an toàn hơn. Nhưng chỉ ít lâu sau, mọi thứ gần như "vũ như cẩn".

Không phải các nền tảng không hiểu tác hại, mà cái giá phải trả cho vi phạm quá nhỏ so với lợi nhuận khổng lồ mà họ có được. Thực tế cho thấy doanh nghiệp chỉ thực sự điều chỉnh hành vi khi thiệt hại đủ lớn: mất tiền, mất uy tín, mất thị trường hoặc phải chịu trách nhiệm pháp lý rõ ràng.

Cách làm của châu Âu

Vài năm gần đây, châu Âu cho thấy một cách tiếp cận khác. Không chỉ phạt tiền, họ ra nhiều quy định buộc các nền tảng phải minh bạch hơn với thuật toán đề xuất nội dung, tăng cơ chế phát hiện - ngăn chặn nội dung độc hại với trẻ vị thành niên và chịu trách nhiệm nếu để vi phạm kéo dài.

Cách làm này xuất phát từ quan điểm rõ ràng: công nghệ càng có sức ảnh hưởng lớn tới xã hội thì trách nhiệm đi kèm càng không thể đứng ngoài luật pháp.

Điều đó đặc biệt đáng suy nghĩ bởi lâu nay, mỗi khi trẻ gặp vấn đề trên mạng, trách nhiệm thường bị đẩy phần lớn về phía gia đình. Những lời nhắc như 'cha mẹ cần quản lý con tốt hơn' không sai, nhưng chưa đủ.

Thực tế, một phụ huynh làm việc 10 tiếng mỗi ngày khó có thể kiểm soát toàn bộ những gì con mình nhìn thấy trên điện thoại. Một giáo viên với vài chục học sinh cũng không thể theo sát đời sống số của từng em sau giờ học.

Trong khi đó phía bên kia màn hình là cả hệ thống được vận hành bởi các đội ngũ chuyên gia hành vi, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo với mục tiêu giữ người dùng ở lại càng lâu càng tốt. Những thuật toán ấy hiểu thói quen của trẻ nhanh hơn, rành rẽ hơn nhiều người lớn hiểu chính con mình.

Vì vậy nếu chỉ kêu gọi phụ huynh 'hãy quan tâm con hơn' mà không buộc các nền tảng công nghệ chịu trách nhiệm tương xứng, không khác nào yêu cầu người dân tự chống lũ trong khi nguồn xả vẫn không được kiểm soát.

Không thể để trẻ tự xoay xở giữa 'rừng thuật toán'

Hiện nay, mạng xã hội được thiết kế để liên tục giữ chân người dùng bằng cảm xúc, sự tò mò và các phản ứng tức thời. Với trẻ em - lứa tuổi còn non nớt về nhận thức và khả năng kiểm soát bản thân - việc phải tự phân biệt đúng sai giữa môi trường ấy là điều không hề dễ dàng.

Trẻ em cũng là nhóm dễ bị tổn thương nhất trên không gian mạng. Các em dễ bị thu hút bởi những nội dung gây kích thích mạnh, dễ phụ thuộc vào lượt thích, bình luận hay cảm giác được chú ý trên mạng xã hội.

Điều đáng lo là những tác động này thường diễn ra âm thầm. Một đứa trẻ có thể vẫn học giỏi, vẫn vui vẻ bình thường nhưng bên trong ngày càng khép kín, bất an và dần phụ thuộc vào thế giới ảo để tìm cảm giác được công nhận.

Nếu kéo dài, xã hội có thể phải đối mặt với một thế hệ luôn kết nối nhưng lại cô đơn, khó tập trung vào đời sống thật vì đã quen với nhịp kích thích liên tục của môi trường số.

Nguy hiểm hơn, sự lệ thuộc ấy còn âm thầm bào mòn khả năng đồng cảm, kiên nhẫn và kết nối thật giữa con người với nhau.

Vì vậy bảo vệ trẻ em trên mạng không thể chỉ là câu chuyện của riêng phụ huynh. Trách nhiệm này cần được chia sẻ giữa gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý và đặc biệt là các nền tảng công nghệ.

Một môi trường số an toàn không tự nhiên mà có. Nó chỉ xuất hiện khi luật pháp đủ mạnh, doanh nghiệp công nghệ đủ trách nhiệm và xã hội thật sự coi việc bảo vệ trẻ em trên không gian mạng là ưu tiên nghiêm túc.

Một xã hội văn minh không thể để trẻ em tự xoay xở một mình giữa 'rừng thuật toán'.

Không thể giao trẻ em cho mạng xã hội: Những ‘viên thuốc độc bọc đường’

Nội dung độc hại trên mạng xã hội có thể hấp dẫn, gây nghiện nhưng để lại tác động lâu dài đến nhận thức và sức khỏe tinh thần của trẻ.