Quyết định ấy không phải bởi vì năng lực kém, càng không phải vì chán việc. Ngược lại, sếp trực tiếp của Lam khá bất ngờ: "Em có tiềm năng làm quản lý, sao lại không muốn thử?". Lam cười: "Em muốn làm tốt phần việc của mình, còn thời gian và năng lượng để sống".

Quyết định của Lam có vẻ nhẹ bẫng, nhưng nếu nhìn kỹ, đó không phải là sự né tránh trách nhiệm, mà là một lựa chọn có tính toán.

Câu chuyện của Lam không cá biệt. Theo các khảo sát gần đây, 68% lao động Gen Z sẵn sàng từ chối vị trí quản lý nếu nó không đi kèm mức đãi ngộ tương xứng hoặc buộc họ phải đánh đổi quá nhiều. Điều đáng nói là sự từ chối ấy không xuất phát từ thái độ buông xuôi, mà từ một triết lý mới: tối giản sự nghiệp như một chiến lược sinh tồn.

Tối giản trong sự nghiệp

Thập niên 2010 từng tôn vinh văn hóa "hustle" - làm việc hối hả, cày xuyên đêm, coi những giấc ngủ chập chờn và chiếc laptop sáng đèn lúc 2h sáng là huy chương danh dự.

Cả một thế hệ lớn lên với niềm tin rằng, chỉ cần leo lên từng nấc thang doanh nghiệp, giành lấy chức danh, phòng làm việc đẹp, thì thành công và an toàn sẽ tự khắc tới. Nhưng đến năm 2025, kịch bản ấy bị Gen Z xé nháp.

Một làn sóng âm thầm nhưng bền bỉ đang lan rộng: chủ nghĩa tối giản trong sự nghiệp. Nó không ồn ào như "nghỉ việc trong im lặng", cũng không mang màu sắc phản kháng. Đây là một sự dịch chuyển có tính toán, được xây dựng trên những trải nghiệm rất thật của bất ổn kinh tế, sa thải hàng loạt và trí tuệ nhân tạo đang viết lại luật chơi lao động.

Gen Z bước vào thị trường việc làm trong bối cảnh mà lòng trung thành không còn là tấm vé bảo hiểm. Họ đã chứng kiến những người đi trước - cha mẹ, anh chị - kiệt sức sau nhiều năm cống hiến, để rồi một ngày nhận email sa thải lạnh lùng.

Họ thấy không ít vị trí quản lý "hữu danh vô thực", nơi trách nhiệm tăng gấp đôi nhưng thu nhập chỉ nhích nhẹ, còn thời gian sống thì teo tóp. Trong bối cảnh đó, việc dồn toàn bộ danh tính, thu nhập và tương lai vào một công ty chẳng khác nào đặt tất cả trứng vào một giỏ mong manh.

Vì thế, tối giản sự nghiệp với Gen Z là một sự chuyển hướng có chủ đích. Họ vẫn làm việc, thậm chí làm rất nghiêm túc, nhưng họ giảm bớt đầu tư cảm xúc vào công việc.

Theo đó, công việc trở thành một phần của cuộc sống, chứ không phải toàn bộ cuộc đời. Ranh giới được vạch rõ hơn, kỳ vọng được điều chỉnh lại, để nếu biến cố xảy ra, họ không sụp đổ cả về tài chính lẫn tinh thần.

Lam cũng vậy. Thay vì nhận vai trò quản lý, Lam chọn ở lại vị trí chuyên môn, dành buổi tối cho một dự án freelance nhỏ và cuối tuần tham gia một nhóm thiện nguyện về giáo dục.

"Nếu công ty có chuyện, con vẫn còn kỹ năng, còn mạng lưới, còn những thứ khác để bám vào", Lam nói. Đó không phải là sự thiếu cam kết, mà là một cách phân bổ rủi ro rất… tài chính.

Nghề tay trái là áo giáp phòng thân

Một con số đáng chú ý: hơn một nửa lao động Gen Z có ít nhất một nghề tay trái. Với họ, nghề phụ không còn là phương án dự phòng hay sự sao nhãng. Nó là áo giáp phòng thân. Công việc chính giúp trả hóa đơn, còn khoảng thời gian sau giờ làm là lúc họ xây dựng những chân trụ khác: kỹ năng mới, nguồn thu mới, hoặc đơn giản là những giá trị không đo được bằng tiền.

Khi AI có thể thay thế nhanh chóng một vị trí, thì việc sở hữu nhiều năng lực và dòng thu nhập khác nhau trở thành cách bảo hiểm rẻ nhất.

Ở đây, cần phân biệt rõ: tối giản không đồng nghĩa với lười biếng.

Trái lại, Gen Z có thể là thế hệ làm việc chăm chỉ nhất, nhưng theo cách phân tán và linh hoạt hơn. Họ không dốc toàn bộ sức lực để leo lên một nấc thang duy nhất, mà xây dựng nhiều "bệ nhảy" song song. Mỗi bệ nhảy có thể không quá cao, nhưng cộng lại, nó tạo nên sự ổn định.

Sự thay đổi này kéo theo một định nghĩa mới về thành công. Với nhiều Gen Z, thành công không còn gắn chặt với chức danh hay quyền lực quản lý.

Tại sao phải làm sếp, nếu điều đó đồng nghĩa với họp hành triền miên, gánh trách nhiệm của người khác, và đánh mất sự cân bằng sống? Phép tính của họ rất rõ ràng: nếu phần thưởng không đủ lớn để bù đắp chi phí tinh thần, thì đó là một khoản đầu tư lỗ.

Thay vì giàu có hữu hình - tiền bạc, chức vụ - Gen Z hướng tới sự giàu có về cảm xúc và thể chất. Họ muốn một cuộc sống thực sự dễ chịu, chứ không phải một hồ sơ LinkedIn trông có vẻ thành đạt. Sự nghiệp được đặt vào "ngăn ổn định", còn sáng tạo, tham vọng và bản sắc cá nhân được chuyển sang những không gian khác của đời sống.

Điều này khiến không ít người lớn lo ngại: liệu tối giản sự nghiệp có làm chậm thăng tiến dài hạn, hay khiến xã hội thiếu đi những nhà lãnh đạo trẻ? Câu hỏi này không sai. Nhưng có lẽ vấn đề không nằm ở việc Gen Z từ chối làm sếp, mà ở chỗ mô hình lãnh đạo và đãi ngộ hiện tại chưa đủ hấp dẫn và bền vững.

Khi một vị trí quản lý chỉ mang lại thêm áp lực mà không đi kèm quyền tự chủ, thu nhập và ý nghĩa tương xứng, thì sự thờ ơ là phản ứng hợp lý.

Chủ nghĩa tối giản trong sự nghiệp không phải lời kêu gọi buông bỏ sự ưu tú hay chuyên nghiệp. Nó là lời nhắc rằng, trong một thế giới biến động, giá trị lớn nhất mà người lao động cần bảo vệ chính là bản thân mình. Làm việc chăm chỉ, nhưng không để công việc nuốt chửng cuộc sống. Cam kết, nhưng không mù quáng. Trung thành, nhưng không đặt cược toàn bộ số phận vào một lời hứa mong manh.

Nhìn Lam, tôi hiểu rằng Gen Z không hề lười biếng hay thiếu khát vọng. Họ chỉ đang dạy thị trường lao động một bài học mới: khi lòng trung thành không còn được định giá đúng mức, người lao động sẽ hành xử như những nhà đầu tư thông minh.

Và trong danh mục đầu tư ấy, tài sản quý giá nhất không phải là chức danh, mà là sự an toàn tinh thần, khả năng thích nghi và quyền được sống một cuộc đời cân bằng.

Cắt giảm thời gian ngủ để giải trí, thư giãn, gen Z ngày càng thiếu ngủ

Các bác sĩ cảnh báo tình trạng gen Z cắt giảm thời gian ngủ ban đêm để giải trí, thư giãn hoặc chăm sóc bản thân đang khá phổ biến hiện nay. Điều này gây thiếu ngủ dẫn đến nhiều bệnh lý.