Đó là chia sẻ của PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội - với Tuổi Trẻ khi bàn giải pháp nâng cao năng lực đề kháng số trước hiện trạng nhiều người tiêu tốn hàng giờ đồng hồ mỗi ngày để "lướt" màn hình liên tục để xem video/clip ngắn.

Không thể tiếp tục quản lý không gian mạng chỉ ở "phần ngọn"

* Thưa PGS.TS Bùi Hoài Sơn, trước thực trạng các nền tảng xuyên biên giới dùng thuật toán giữ chân người dùng và lan truyền nội dung rác/tin giả AI thông qua các clip/video ngắn, cần có "hàng rào" pháp lý ra sao?

- Một trong những vấn đề cốt lõi hiện nay là chúng ta không thể tiếp tục quản lý không gian mạng chỉ ở "phần ngọn", chờ một clip độc hại xuất hiện, lan truyền rồi mới yêu cầu gỡ bỏ và xử phạt nữa. Và nếu chỉ xử lý người dùng mà không đặt trách nhiệm tương xứng lên nền tảng thì chưa chạm đúng vào cấu trúc của vấn đề.

Nghị định 147/2024/NĐ-CP đã đi một bước quan trọng trong việc quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng nhưng trong bối cảnh AI tạo sinh và hệ thống gợi ý ngày càng phức tạp, vẫn cần tiến thêm một bước từ "minh bạch thông tin" sang "trách nhiệm giải trình thuật toán".

Những nền tảng có ảnh hưởng xã hội phải định kỳ thực hiện đánh giá rủi ro hệ thống với tin giả, deepfake, nội dung cực đoan, lừa đảo, nội dung gây nghiện và ảnh hưởng đến trẻ vị thành niên; công bố báo cáo minh bạch; chịu kiểm toán thuật toán độc lập.

Với nội dung AI, cần tiến tới gắn nhãn nội dung tổng hợp hoặc chỉnh sửa gây nhầm lẫn về người thật, sự kiện thật; lưu dấu nguồn gốc nội dung để truy xuất khi cần thiết.

* Vậy chế tài thì sao, thưa ông?

- Chế tài cũng cần đủ sức thay đổi hành vi của doanh nghiệp. Có thể nghiên cứu chuyển từ tư duy phạt tiền cố định sang chế tài gắn với doanh thu tại thị trường Việt Nam với vi phạm nghiêm trọng hoặc tái phạm có tính hệ thống.

Đồng thời áp dụng biện pháp hạn chế kiếm tiền, quảng cáo, đề xuất nội dung hoặc tạm dừng một số tính năng khi nền tảng không thực hiện nghĩa vụ.

Đặc biệt, phải đánh vào mô hình lợi ích: nội dung vi phạm, tin giả có chủ ý, kênh tái phạm nhiều lần không được tiếp tục chia sẻ doanh thu quảng cáo. Khi lợi nhuận không còn gắn với sự độc hại, động cơ sản xuất "rác số" sẽ giảm đáng kể.

* Liệu cần một chương trình chuẩn hóa quốc gia về "sức đề kháng số" như một môn học/kỹ năng sống bắt buộc trong nhà trường?

- Chúng ta đã có những nền tảng khá quan trọng nhưng vẫn cần một bước chuẩn hóa mạnh hơn.

Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Thông tư 02/2025/TT-BGDĐT quy định Khung năng lực số cho người học với 6 miền năng lực và 24 năng lực thành phần; trước đó đã triển khai thí điểm giáo dục kỹ năng công dân số ở cấp tiểu học, và trong các hướng dẫn nhiệm vụ giáo dục phổ thông những năm gần đây, yêu cầu phát triển năng lực số, đạo đức, lối sống và an toàn trên môi trường số ngày càng được nhấn mạnh.

Nội dung về AI cũng đang được triển khai theo hướng tích hợp, lồng ghép vào môn học và hoạt động giáo dục chứ không chỉ dừng ở việc dạy cách sử dụng công cụ.

Tuy nhiên, một học sinh có thể thành thạo công nghệ nhưng chưa chắc có năng lực kiểm chứng nguồn tin; có thể biết tạo video bằng AI nhưng chưa hiểu ranh giới đạo đức của việc giả mạo hình ảnh, giọng nói; có thể sử dụng mạng xã hội nhiều giờ mỗi ngày nhưng lại thiếu kỹ năng tự bảo vệ dữ liệu cá nhân và quản trị cảm xúc. Việt Nam vẫn cần một chương trình chuẩn hóa quốc gia về "sức đề kháng số".

Song không nhất thiết tạo thêm một môn học mới, có thể tích hợp có hệ thống vào môn tin học, đạo đức/giáo dục công dân, hoạt động trải nghiệm và các chủ đề liên môn, với một bộ học liệu thống nhất và các tình huống thực hành theo lứa tuổi.

Làm như vậy sẽ tránh tăng tải chương trình nhưng vẫn bảo đảm mọi học sinh, dù học ở đâu, đều được trang bị một "bộ kỹ năng sinh tồn" trên không gian mạng.

"Phủ xanh" không gian mạng

* Vậy cần cơ chế gì để hỗ trợ, thúc đẩy các dòng nội dung chính thống, chuẩn mực "phủ xanh" không gian mạng, thay vì chỉ dừng lại ở việc chạy theo xử phạt các vi phạm?

- Tôi rất đồng tình với cách đặt vấn đề "phủ xanh" không gian mạng bởi quản lý văn hóa nếu chỉ dừng ở cấm và phạt thì luôn ở thế chạy theo. Một nội dung xấu bị gỡ xuống có thể lập tức xuất hiện mười nội dung khác.

Không gian mạng cũng giống như một môi trường sống: muốn giảm cỏ dại thì không thể chỉ đi nhổ cỏ, mà phải tạo điều kiện để những cây tốt phát triển nhanh hơn, khỏe hơn và có khả năng chiếm lĩnh không gian.

Từ góc độ chính sách, theo tôi cần chuyển mạnh từ tư duy "quản lý nội dung" sang "kiến tạo hệ sinh thái nội dung tốt".

* Ông có đề xuất giải pháp gì?

- Trước hết, Nhà nước cần có cơ chế đặt hàng, tài trợ cạnh tranh hoặc hỗ trợ sản xuất nội dung số có giá trị công ích về lịch sử, văn hóa, di sản, khoa học, kỹ năng sống, giáo dục thẩm mỹ và những câu chuyện đẹp của con người Việt Nam.

Nhưng phải thay đổi cách làm: hỗ trợ chuyển hóa kho tàng văn hóa chính thống thành ngôn ngữ của thời đại số - video ngắn, podcast, đồ họa, hoạt hình, trò chơi, nội dung tương tác - hấp dẫn nhưng không dễ dãi.

Thứ hai, phải coi đội ngũ nhà sáng tạo nội dung tích cực là một lực lượng văn hóa mới. Cần có chương trình ươm tạo, đào tạo, hỗ trợ bản quyền, dữ liệu, công nghệ, không gian sáng tạo và cơ hội tiếp cận nguồn lực cho những người trẻ làm nội dung tử tế.

Các bảo tàng, nhà hát, thư viện, cơ quan báo chí, trường đại học và các đơn vị nghệ thuật công lập cũng cần được khuyến khích hợp tác với các creator để chuyển tri thức và tài sản văn hóa thành sản phẩm số dễ tiếp cận.

Thứ ba, yêu cầu các nền tảng xây dựng công cụ ưu tiên an toàn cho trẻ em, tăng khả năng khám phá nội dung giáo dục - văn hóa chất lượng, minh bạch tiêu chí đề xuất và dành không gian hợp lý cho nội dung vì lợi ích công cộng.

Cuối cùng, phải có thước đo mới. Không nên chỉ báo cáo đã gỡ bao nhiêu clip xấu, xử phạt bao nhiêu tài khoản, mà cần đo xem nội dung tích cực chiếm bao nhiêu trong dòng đề xuất dành cho trẻ em và thanh thiếu niên; bao nhiêu sản phẩm văn hóa Việt Nam có sức lan tỏa; bao nhiêu nhà sáng tạo tử tế có thể sống được bằng nghề; mức độ tin cậy, văn minh và an toàn của không gian số được cải thiện như thế nào. 

Khi chính sách chuyển từ đếm vi phạm sang đo chất lượng môi trường văn hóa số, chúng ta mới thực sự chuyển từ "chống xấu" sang "xây tốt".

* Cảm ơn ông.

Trẻ đang bị 'giữ chân' trên mạng xã hội ra sao?

Không chỉ video ngắn hay cơ chế cuộn vô tận, chính thuật toán cá nhân hóa đang góp phần 'giữ chân' trẻ trên mạng xã hội. Điều này đặt ra yêu cầu phải có giải pháp bảo vệ trẻ toàn diện hơn.