Tuổi Trẻ mở bàn tròn có sự góp ý của các chuyên gia, giúp mỗi người có một cách ứng xử phù hợp khi tham gia không gian mạng.

* TS tâm lý Nguyễn Tuấn Anh, Trường đại học Công đoàn:

"Tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý trên không gian mạng"

Để bảo vệ bản thân và cộng đồng trước "bẫy" video ngắn, cần xây dựng một "hàng rào đề kháng số" từ chính thói quen sử dụng công nghệ hằng ngày.

Mỗi người nên chủ động kiểm soát thời gian sử dụng Facebook, TikTok, Facebook Reels, YouTube Shorts; tắt các thông báo không cần thiết, hạn chế lướt điện thoại trước giờ ngủ, trong giờ học và làm việc, đồng thời tăng cường các hoạt động giúp phục hồi khả năng tập trung như đọc sách, vận động, giao tiếp trực tiếp.

Bên cạnh đó, kỹ năng kiểm chứng thông tin cần trở thành một phản xạ số: không vội tin, bình luận hay chia sẻ những nội dung giật gân khi chưa xác định được nguồn và độ tin cậy.

Với trẻ em và thanh thiếu niên, gia đình cần đóng vai trò đồng hành thay vì chỉ cấm đoán, xây dựng quy tắc sử dụng thiết bị phù hợp và hướng dẫn trẻ nhận diện nội dung độc hại.

Nhà trường cũng cần tăng cường giáo dục kỹ năng số, giúp học sinh nhận biết tin giả, quảng cáo trá hình, deepfake, lừa đảo trực tuyến và nguy cơ lộ lọt dữ liệu cá nhân. 

Về phía các nền tảng, cần nâng cao trách nhiệm trong kiểm soát nội dung, bảo vệ người dùng vị thành niên, cảnh báo thời gian sử dụng và minh bạch hơn về cơ chế đề xuất nội dung.

Cùng với đó, cơ quan quản lý cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý và xử lý nghiêm các nội dung vi phạm trên không gian mạng.

Quan trọng hơn là mỗi người cần xây dựng một văn hóa sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm. Mỗi người cần biết dừng lại một chút để suy ngẫm khi lướt web, đọc tin, kiểm chứng trước khi chia sẻ và chủ động dừng sử dụng các thiết bị khi đã đạt đến độ giới hạn.

* PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long - Phó chủ nhiệm bộ môn truyền thông chuyên nghiệp, Đại học RMIT Việt Nam:

"Video ngắn khiến mình càng có nhiều cảm xúc càng kiểm tra kỹ"

Cần một cách tiếp cận đa tầng thay vì chỉ trông chờ vào một giải pháp đơn lẻ mà cần cùng thực hiện theo theo ba hướng.

Thứ nhất, cần tăng cường thực hiện quy định từ cơ quan chức năng để kiểm soát và xử lý vi phạm. Đầu tiên là yêu cầu minh bạch hóa nội dung AI tạo sinh. Mọi nội dung deepfake hay do AI tạo ra trên các nền tảng phải được gắn nhãn công khai kể cả khi không có ý đồ lừa dối.

Cũng cần có quy định xử lý nội dung xâm hại cụ thể, như buộc các nền tảng gỡ bỏ hình ảnh thân mật không có sự đồng thuận trong vòng 48 giờ kể từ khi nhận báo cáo hợp lệ từ người tố cáo. 

Có thể tiến tới hình sự hóa hay phạt nặng các hành vi tạo chia sẻ lẫn sở hữu nội dung deepfake liên quan tới khiêu dâm, kích động vùng miền, khối đoàn kết dân tộc, hình tượng danh nhân.

Thứ hai, về mặt cá nhân, cần nâng cao năng lực đọc truyền thông trên nền tảng số. Mỗi người dùng cần tập một phản xạ đơn giản: dừng lại một chút để đối chiếu thông tin trước khi chia sẻ. 

Càng là video clip khiến mình tức giận, hoảng sợ, thương cảm cực độ hoặc hả hê, càng phải coi đó là tín hiệu cần kiểm tra kỹ hơn, bởi cảm xúc mạnh là "nhiên liệu" quan trọng của tin giả.

Có thể áp dụng quy tắc bốn kiểm tra:

Một là, kiểm tra người đăng: tài khoản là ai, có đáng tin không, có nêu nguồn gốc nội dung không?

Hai là, kiểm tra thời gian và bối cảnh: clip này được quay ở đâu, khi nào, có phải video cũ bị "đội lốt" sự kiện mới không?

Ba là, kiểm tra chéo: tìm thông tin trên báo chí chính thống, trang cơ quan chức năng, tổ chức chuyên môn hoặc các nguồn độc lập uy tín.

Bốn là, kiểm tra động cơ: nội dung muốn mình tin, mua, ghét, sợ hay chia sẻ điều gì? Nó có đang cố kích thích cảm xúc để thay thế bằng chứng không?

Thứ ba, với cơ quan báo chí chính thống, cần thể hiện vai trò là nguồn chuẩn mực kiểm chứng thông tin. Video báo chí cần minh bạch nguồn, thời điểm, nhân vật, dữ liệu; có đường dẫn hoặc chỉ dẫn tới bản tin đầy đủ; đồng thời đính chính nhanh khi xuất hiện sai sót. Báo chí chính thống không nhất thiết thắng bằng sự giật gân, mà phải thắng bằng tốc độ kiểm chứng, độ rõ ràng và khả năng đặt sự việc vào đúng bối cảnh.

Xét đến cùng, khi công nghệ đã cho phép dựng lên một hiện thực giả chỉ trong vài giây, thì việc xây dựng đồng thời một "hệ miễn dịch thông tin" ở nhiều cấp độ khác nhau từ chính quyền với một hàng rào pháp lý đầy đủ, cá nhân với năng lực từ kiểm chứng, và đến truyền thông chính thống đủ nhanh nhạy xác thực thông tin mới đủ phòng thủ bền vững nhất với tin giả trong một thời đại mà nhìn không còn đồng nghĩa với tin.

* ThS Tạ Ngọc Bích, Trung tâm Nghiên cứu và Ứng dụng Khoa học Tâm lý - Giáo dục (PPRAC):

"Cơ chế chậm lại 3 giây"

Bên cạnh cơ chế "chậm lại 3 giây", có những liệu pháp về mặt tâm lý để một cá nhân hoặc gia đình từng bước khôi phục khả năng tập trung và tái lập kết nối đời thực thay vì lướt hết video ngắn này tới video khác.

Nếu video ngắn đang giúp bạn giảm căng thẳng, bạn cần các cách giảm căng thẳng khác. Nếu để giúp bạn giết thời gian, cần những hoạt động có thể làm khi buồn chán. Nếu là để giúp bạn né tránh công việc, bạn có thể học cách bắt đầu công việc mà không tạo cảm giác quá nặng nề.

Một trong những hướng can thiệp tâm lý là liệu pháp nhận thức - hành vi (CBT) giúp người sử dụng nhận diện được tình huống - cảm xúc - suy nghĩ - hành vi - hậu quả.

Ví dụ xác định suy nghĩ tự động của việc lướt điện thoại như công việc khó khiến mình không tập trung - cảm giác khó chịu - lướt video - cảm giác dễ chịu - quay lại khó tập trung hơn.

Thay đổi việc sắp xếp môi trường đã quen thuộc với việc sử dụng điện thoại như không để điện thoại ở cạnh giường hoặc bàn ăn… để giảm dần thói quen lướt điện thoại mọi lúc mọi nơi.

Bên cạnh đó cần tăng chất lượng của cuộc sống ngoài đời thực như mỗi ngày có một khoảng thời gian vận động, một bữa ăn không điện thoại, gặp gỡ trò chuyện trực tiếp, có sở thích và những hoạt động đem lại cảm giác có ý nghĩa, những hoạt động hoàn toàn không màn hình (đi bộ, nấu ăn, chơi cờ, tưới cây…).

Xây dựng lại khả năng tập trung sâu với những hoạt động không màn hình.

Chẳng hạn đọc sách bắt đầu từ 5 phút - 10 phút - 20 phút - 30 phút… Việc chỉ thực hiện một việc một lần cũng giúp khôi phục khả năng tập trung thay vì vừa ăn vừa lướt điện thoại hoặc vừa làm việc vừa mở các video ngắn.

Nên có những hoạt động đời thực kết nối các thành viên trong gia đình như cùng đi dạo, cùng nấu ăn, chơi thể thao, trò chuyện… vào những khoảng thời gian nào đó trong ngày hoặc trong tuần. Những trải nghiệm cùng nhau có thể thay thế dần cho khoảng thời gian trước màn hình điện thoại.

Về lâu dài, để tự bảo vệ mình, mỗi người có thể xây dựng sự "đề kháng" theo các lớp. Đầu tiên là nhận thức: các video/clip có thể chứa thông tin không chính xác và có thể được xây dựng theo hướng tạo hiệu ứng cảm xúc mạnh. 

Hai là hành vi, tạo khoảng dừng trước khi tương tác; không chia sẻ ngay nội dung gây sốc. Ba là công nghệ: tắt thông báo không cần thiết, đặt giới hạn thời gian sử dụng, đưa ứng dụng khỏi màn hình chính, không để điện thoại cạnh giường.

Cuối cùng là đời sống, tăng các hoạt động thực tế, vận động, giao tiếp và những nguồn vui không phụ thuộc vào màn hình để video ngắn khó trở thành nguồn kích thích và phần thưởng duy nhất.

Trung Quốc bắt buộc dán nhãn video ngắn chứa nội dung AI hoặc hư cấu

Trung Quốc bắt buộc các nền tảng trực tuyến dán nhãn đối với video ngắn có nội dung hư cấu, do AI tạo ra hoặc mang tính quảng cáo nhằm ngăn chặn thông tin sai lệch và gây hiểu nhầm trên mạng.