Dồn dập các vụ triệt phá nhiều "ổ" phát sóng phim, bóng đá lậu, đường dây sản xuất và buôn bán sách giả... đang cho thấy nỗ lực lớn của cơ quan chức năng.

Tuy nhiên, vi phạm bản quyền vẫn bủa vây hàng loạt lĩnh vực như âm nhạc, công nghệ, giáo dục, báo chí - truyền thông, thương mại điện tử...

Theo các chuyên gia, cần áp dụng nhiều giải pháp để ngăn chặn "vòi bạch tuộc" ăn cắp bản quyền, cắt dòng tiền nuôi sống các tổ chức vi phạm...

Ứng dụng AI và dữ liệu lớn để phát hiện sớm các vi phạm

Trao đổi với Tuổi Trẻ, ông Nguyễn Mạnh Quý, Viện trưởng Viện Bản quyền và Tài sản số, nhận định từ bóng đá đến khóa học online, tất cả đều bị "số hóa" để ăn cắp. Điều này cho thấy nhận thức về sở hữu trí tuệ của một bộ phận người dùng còn hạn chế và các đối tượng vi phạm đang tận dụng triệt để kẽ hở biên giới xuyên quốc gia của Internet.

"Vấn nạn này sẽ tạo ra một thế hệ người dùng có thói quen "thưởng thức miễn phí trên mồ hôi của người khác. Đây là lỗ hổng về đạo đức số, khiến hình ảnh quốc gia bị ảnh hưởng trong mắt bạn bè quốc tế, gây khó khăn cho việc hội nhập kinh tế toàn cầu", ông Quý khuyến cáo.

Cũng theo ông Qúy, việc ngăn chặn tình trạng ăn cắp bản quyền, "xài chùa"... đang đối diện với nhiều khó khăn. Trước hết, đó là công nghệ ẩn danh.

Các đối tượng sử dụng máy chủ đặt tại nước ngoài, dùng VPN, tên miền quốc tế và thanh toán qua tiền mã hóa, khiến việc truy tìm dấu vết rất khó khăn. Trong khi đó, nội dung lậu được phát tán chỉ sau vài giây so với bản gốc.

"Khi chúng ta gỡ được link này, đã có hàng trăm link sao chép khác xuất hiện", ông Quý nói và cho rằng không thể bảo vệ bản quyền số bằng "tường rào" kỹ thuật đơn thuần, mà phải kết hợp với "tường rào" pháp lý và "tường rào" kinh tế. Nếu chỉ dựa vào công nghệ mà thiếu đi các chế tài hình sự đủ sức răn đe, doanh nghiệp sẽ luôn ở thế yếu.

Do vậy, ông Quý đề xuất giải pháp ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) vào các hệ thống rà quét tự động theo thời gian thực để phát hiện sớm các dấu hiệu vi phạm và tự động gửi yêu cầu chặn truy cập đến các nhà mạng. Ngoài ra, cần áp dụng cơ chế "chặn nhanh" (site blocking).

Đó là quy trình hành chính rút gọn, cho phép nhà mạng chặn ngay lập tức các tên miền vi phạm trong vòng vài giờ khi có yêu cầu từ chủ sở hữu và cơ quan chức năng, thay vì đợi quy trình xử phạt kéo dài hàng tuần. Song song đó, doanh nghiệp cần chuyển dịch từ tư duy "ngăn cấm" sang tư duy "phục vụ".

Chẳng hạn, sản phẩm bản quyền phải dễ tiếp cận, dễ thanh toán và trải nghiệm mượt mà hơn web lậu. Các doanh nghiệp cùng ngành cũng nên lập các liên minh để dùng chung nền tảng rà quét và cùng thực hiện các chiến dịch truyền thông thay đổi nhận thức người dùng.

Trong khi đó, ông Mai Tú Anh, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Quyền sao chép Việt Nam (VIETRRO), cho rằng cần lập một cơ chế sử dụng hợp pháp, thay vì chỉ tập trung vào xử lý vi phạm. Trọng tâm là phát triển mô hình cấp phép tập thể trên cơ sở ủy quyền của tác giả và chủ sở hữu quyền.

"Đây là mô hình đã được Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới khuyến nghị và được áp dụng rộng rãi tại nhiều quốc gia, giúp đơn giản hóa việc xin phép sử dụng tác phẩm, đồng thời đảm bảo quyền lợi cho người sáng tạo", ông Tú Anh cho biết.

Phải truy tới cùng công ty "ma", danh tính ảo...

Trao đổi với Tuổi Trẻ, luật sư Trần Minh Hùng, Đoàn luật sư TP.HCM, cho biết dù pháp luật Việt Nam đã có quy định xử phạt, thậm chí xử lý hình sự đối với hành vi vi phạm bản quyền, song việc thực thi vẫn còn hạn chế.

Đặc biệt, mức phạt hành chính phổ biến từ 3 - 35 triệu đồng chưa đủ sức răn đe, trong khi số vụ bị khởi tố hình sự còn ít so với thực tế vi phạm và mức độ thiệt hại của nền kinh tế.

"Trong khi đó, các vụ kiện vi phạm bản quyền là loại tranh chấp phức tạp, quá trình khởi kiện tại Việt Nam gặp nhiều khó khăn, đặc biệt trong việc thu thập và chứng minh chứng cứ trên môi trường số.

Việc xác định thiệt hại thực tế để yêu cầu bồi thường cũng không dễ", ông Hùng nói và cho biết việc xác định đúng đối tượng vi phạm khi họ sử dụng danh tính ảo là một trở ngại lớn.

Việc chứng minh hành vi sao chép, sử dụng trái phép rất phức tạp, nhất là với các tác phẩm số dễ bị chỉnh sửa. Việc định lượng thiệt hại về vật chất, tinh thần và lợi nhuận đáng lẽ được hưởng cũng gặp nhiều vướng mắc khi yêu cầu tòa án giải quyết.

Do đó, theo ông Hùng, để nâng cao hiệu quả phòng chống vi phạm bản quyền, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp.

Trước hết, các cơ quan chức năng và doanh nghiệp cần ứng dụng công nghệ để phát hiện nguồn phát tán nội dung, quản lý bản quyền số và áp dụng các biện pháp đánh dấu bản quyền.

Ngoài ra, Việt Nam cần tăng cường tham gia các điều ước quốc tế về quyền tác giả và quyền liên quan, nhằm thúc đẩy hợp tác trong bảo vệ bản quyền.

"Cần đẩy mạnh tuyên truyền pháp luật về sở hữu trí tuệ và nâng mức xử phạt hành chính để đảm bảo tính răn đe, tránh tình trạng lợi nhuận từ vi phạm cao hơn nhiều lần mức phạt.

Đối với các hành vi có dấu hiệu hình sự, cần kiên quyết khởi tố, đồng thời xem xét điều chỉnh tăng mức phạt tiền và phạt tù tương ứng với lợi ích thu được từ hành vi vi phạm", ông Hùng đề xuất.

Ngoài ra, theo các chuyên gia, cần ban hành các quy định rõ ràng về căn cứ xác lập quyền tác giả, quyền liên quan cũng như tiêu chí chứng minh hành vi xâm phạm, nhằm giúp các cơ quan có thẩm quyền thống nhất trong quá trình xử lý.

Về bồi thường thiệt hại, nên tính toán dựa trên thiệt hại thực tế của cá nhân, tổ chức bị xâm phạm, cộng với khoản lợi nhuận mà bên vi phạm thu được.

"Trong trường hợp không thể xác định cụ thể, tòa án có thể ấn định mức bồi thường theo mức độ thiệt hại, qua đó tăng tính răn đe. Chỉ khi chính sách được hoàn thiện, người bị xâm phạm mới đủ cơ sở và động lực để mạnh dạn khởi kiện, tố cáo các hành vi vi phạm bản quyền", một chuyên gia khẳng định.

Phải cắt dòng tiền nuôi sống các tổ chức ăn cắp tài sản trí tuệ

Ông Huỳnh Hồ Đại Nghĩa, ThS chính sách công, giảng viên Trường ĐH Khoa học xã hội và Nhân văn - ĐH Quốc gia TP.HCM, cho rằng thực tế cho thấy đã xuất hiện một dạng "kinh tế ngầm" dựa trên đánh cắp tài sản trí tuệ.

Theo ông Nghĩa, nguyên nhân trước hết là do tốc độ phát triển công nghệ nhanh hơn khả năng thích ứng của thực thi pháp luật.

Trong khi đó, việc xử lý không còn là nhiệm vụ riêng của ngành văn hóa, mà liên quan đến công an, quản lý thị trường, tòa án, nhà mạng, nền tảng số, cổng thanh toán, doanh nghiệp quảng cáo và hợp tác quốc tế.

"Nếu thiếu cơ chế phối hợp hiệu quả, cơ quan chức năng sẽ luôn đi sau người vi phạm", ông Nghĩa nói và cho rằng mức xử phạt vi phạm vẫn chưa đủ sức răn đe, chưa tương xứng với lợi nhuận mà các đối tượng thu được.

Nhiều đối tượng thu lợi lớn từ nội dung ăn cắp, nhưng rủi ro pháp lý thấp, khiến vi phạm trở thành một "mô hình kinh doanh" có lời.

Do đó, theo ông Nghĩa, Việt Nam cần tiếp cận vấn đề không chỉ như câu chuyện xử phạt, mà là chiến lược bảo vệ nền kinh tế sáng tạo, phải đánh vào hạ tầng kiếm tiền của vi phạm như quảng cáo, thanh toán, tên miền, nền tảng phát tán và các mạng lưới trung gian.

"Cần chuyển từ thực thi bị động sang thực thi số chủ động, sử dụng dữ liệu, công nghệ giám sát và cơ chế phối hợp nhanh, tập trung vào các đầu mối vi phạm lớn, có tổ chức và tái phạm nhiều lần", ông Nghĩa gợi ý.

Một số chuyên gia cũng cho rằng cần có giải pháp cắt dòng tiền nuôi sống các mô hình vi phạm quy mô lớn, đồng thời thiết lập cơ chế chặn truy cập nhanh đối với các địa chỉ vi phạm nghiêm trọng, nhưng phải đảm bảo minh bạch và căn cứ pháp lý rõ ràng.

Ngoài ra, cần tập trung nguồn lực xử lý các đầu nậu tổ chức, xuyên biên giới, thu lợi lớn từ nội dung ăn cắp.

"Về dài hạn, điều quan trọng không chỉ là chế tài, mà là xây dựng thị trường nội dung hợp pháp đủ mạnh, đủ thuận tiện và đủ hấp dẫn để người dân sẵn sàng trả tiền cho chất xám. Khi cái đúng dễ tiếp cận hơn cái sai, chính sách mới thực sự bền vững", vị này khẳng định.

Gây ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường đầu tư

Trao đổi với Tuổi Trẻ, ông Mai Tú Anh, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Quyền sao chép Việt Nam, cho rằng nếu nhìn trong một quá trình dài, có thể thấy vi phạm bản quyền tại Việt Nam không giảm đi mà đang chuyển sang một trạng thái phức tạp hơn.

Theo ông Tú Anh, sự phát triển của Internet và nền tảng số khiến việc sao chép và lan truyền nội dung diễn ra rất nhanh, chi phí gần như bằng không.

Thậm chí, trong một số lĩnh vực như sách, học liệu và nội dung số, việc sử dụng tài liệu không có bản quyền đang được xem là bình thường, đặc biệt trong môi trường giáo dục và học tập.

Dẫn các báo cáo quốc tế, trong đó có các đánh giá của Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) và một số tổ chức quốc tế về sở hữu trí tuệ, ông Tú Anh cho biết trong nhiều năm nay Việt Nam vẫn nằm trong nhóm các quốc gia cần theo dõi về thực thi quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt trên môi trường số.

Các báo cáo của Liên đoàn Công nghiệp ghi âm quốc tế (IFPI) cũng cho thấy khu vực châu Á, trong đó có Việt Nam, là một trong những thị trường có tỉ lệ sử dụng nội dung số không có bản quyền ở mức cao, vấn đề vi phạm bản quyền gắn chặt với quá trình phát triển nhanh của kinh tế số.

Theo Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO), các ngành công nghiệp dựa trên bản quyền đóng góp một tỉ trọng đáng kể vào GDP của nhiều quốc gia. Khi quyền này không được bảo vệ đầy đủ, nguồn thu hợp pháp của tác giả và doanh nghiệp sáng tạo bị suy giảm, làm suy yếu động lực sáng tạo.

UNESCO cũng đã nhiều lần nhấn mạnh rằng bảo hộ quyền tác giả là một điều kiện quan trọng để duy trì sự đa dạng văn hóa và phát triển các ngành công nghiệp sáng tạo. Nếu người sáng tạo không thể sống bằng sản phẩm của mình, hệ sinh thái sáng tạo sẽ bị ảnh hưởng trong dài hạn.

Ngoài ra, theo một số chuyên gia, tình trạng vi phạm kéo dài cũng ảnh hưởng đến môi trường đầu tư và uy tín quốc gia trong việc thực thi các cam kết quốc tế về sở hữu trí tuệ.

"Khi "chất xám" bị đánh cắp dễ dàng, các nhà đầu tư sẽ e dè khi rót vốn vào các dự án nội dung tại Việt Nam, khiến Việt Nam sẽ mất đi những doanh nghiệp tỉ USD trong lĩnh vực số", một chuyên gia cảnh báo.

Góc khuất cỗ máy ăn cắp bản quyền - Kỳ 1: Kiếm ngàn tỉ đồng từ nội dung ăn cắp

Bóng đá, phim ảnh, âm nhạc, sách, khóa học online, video bán hàng trên sàn thương mại điện tử, phần mềm máy tính hay cả thông tin báo chí đều bị biến thành "con mồi" của giới ăn cắp nội dung, xâm phạm bản quyền.