Trao đổi với Tuổi Trẻ về những lo lắng này, bà Phạm Khánh Phong Lan, Giám đốc Sở An toàn thực phẩm (ATTP) TP.HCM, cho rằng chúng ta nên thấy mừng khi ngày càng nhiều vụ vi phạm được phát hiện, nghĩa là cơ quan chức năng đang làm việc hiệu quả hơn, quyết liệt hơn. Tuy vậy, theo bà Lan, việc thanh tra, kiểm tra vẫn chưa đủ, không xuể, khó khăn vẫn còn đó.

Phanh phui tốt hơn "chọn bình yên"

 * Bà đánh giá ra sao về tính chất và quy mô các vi phạm bị phát hiện thời gian qua?

- Công tác thanh tra, kiểm tra đã làm nghiêm túc hơn, nhiều lực lượng tham gia hơn, ngoài chuyên ngành còn có lực lượng địa phương, công an, đặc biệt gần đây công an phát hiện nhiều vụ việc. 

Với nhà hàng, không phải chúng tôi không đi kiểm tra, thậm chí kiểm tra nhiều hơn mảng thức ăn đường phố nhưng trong quá trình kiểm tra có các thiếu sót do quá tập trung vào bếp ăn, nguồn gốc xuất xứ, chất lượng nguyên liệu, chứ chưa lường tới quy trình vệ sinh trong chế biến.

Sau khi báo chí phản ánh vụ nhà hàng tiệc cưới không đảm bảo vệ sinh ATTP, tôi đã ký quyết định thành lập gần 40 đoàn đi kiểm tra từng nhà hàng tiệc cưới. Với vụ ốc ngâm hóa chất, chúng tôi chỉ đạo tăng thanh tra lấy mẫu, kiểm soát hàng từ chợ đầu mối.

Bên cạnh đó nhiều vụ vi phạm gần đây lại xảy ra ở những đơn vị lớn, có thương hiệu. Do đó chúng ta phải hiểu rằng nguy cơ mất ATTP không loại trừ một ai, ở đâu. "Đạo cao một thước thì ma cao một trượng", nếu chúng ta mất cảnh giác là hệ lụy không nhỏ, nên bắt buộc phải thanh tra, kiểm tra thường xuyên, đồng bộ.

* Bà có thể giải thích thêm với nhận định "nên thấy mừng" ở trên, thưa bà?

- Việc người dân lo lắng khi thấy các vụ vi phạm về ATTP với quy mô lớn bị phanh phui và cho đó là tiêu cực. Tôi hiểu và chia sẻ với tâm trạng này. Tuy vậy, chúng ta cũng nên vui vì khi phát hiện những vụ vi phạm với quy mô lớn, nghĩa là cơ quan chức năng đang làm việc hiệu quả hơn, quyết liệt hơn. Ngược lại, nếu không phát hiện vụ sai phạm nào thì cũng có thể do chúng ta "chọn bình yên", điều này đôi khi đáng lo hơn bởi tình hình có thể xấu hơn nữa.

Trong công tác quản lý bảo đảm ATTP, phải nói chúng tôi đã có nhiều nỗ lực nhưng tôi chưa bao giờ nói là đã đạt được điều mình mong muốn và không dám hứa "có Sở ATTP rồi thì mọi thứ yên ổn". Chúng tôi đã làm nhiều nhưng thừa nhận có lúc chưa đủ, không xuể, khó khăn vẫn còn đó. Các cơ quan quản lý nhà nước, trong đó có ngành ATTP, phải thấy được trách nhiệm của mình và làm tốt hơn nữa.

Có giấy chứng nhận vệ sinh ATTP nhưng vẫn vi phạm

* Khi phát hiện thì nhiều vụ vi phạm ATTP quy mô lớn đã diễn ra trong nhiều năm, phải chăng công tác quản lý chưa sát, chưa hiệu quả?

- Đây là cuộc đua giữa người phát hiện vi phạm và người vi phạm tìm mọi cách để trốn tránh. Tuy nhiên phải thừa nhận việc thanh tra, kiểm tra không phải lúc nào cũng hiệu quả, đặc biệt theo kế hoạch. Ví dụ doanh nghiệp kéo cửa làm bậy mà giờ chỉ trông cậy một năm kiểm tra tối đa một lần theo quy định thì khó phát hiện sai phạm.

Trong khi đó thực tế việc thanh tra, kiểm tra đột xuất sẽ mang lại hiệu quả tốt hơn nhưng muốn kiểm tra đột xuất chúng tôi phải có thông tin, dựa vào nguồn tin báo từ quần chúng để có cơ sở, có lý do... 

Vì vậy chúng tôi thật sự rất cần ý thức từ cộng đồng trong việc chấp hành và tố giác các vi phạm, từ những người trong cuộc như công đoàn, công nhân lao động họ có lên tiếng để tố cáo cái xấu, thay vì lặng thinh. Chúng tôi sẽ kiến nghị với cơ quan chức năng có thêm giải pháp tăng cường để công tác thanh tra, kiểm tra hiệu quả, đặc biệt phải cho thanh tra, kiểm tra đột xuất.

* Sở cấp giấy chứng nhận vệ sinh ATTP nhưng thời gian qua không ít đơn vị có được giấy này vẫn vi phạm, tại sao?

- Nguyên tắc quản lý dược phẩm hay thực phẩm thì phải được thẩm định cấp phép là khâu đầu tiên, sau đó là hậu kiểm để xem việc tuân thủ quy định thế nào. Việc thẩm định phải đạt chúng tôi mới cấp phép, còn sau đó doanh nghiệp làm bậy thì không thể đổ lỗi cho quan chức năng trong việc cấp phép. Vấn đề của mình là khâu hậu kiểm hiện nay còn rất nhiều hạn chế, việc hạn chế này chủ yếu đến từ thiếu nhân lực.

Như chúng tôi có nhiều việc phải làm, nhiều việc từ bộ ngành phân cấp về địa phương chúng tôi cũng phải "ôm" thêm nhưng biên chế của sở không được tăng, thậm chí trước đây có 468 biên chế thì đã cắt còn 345. Giờ sáp nhập thêm hai địa phương lớn là Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu nhưng nhân lực từ hai địa phương này về khá khiêm tốn. Chúng tôi không nói thêm người chúng tôi mới làm, nhưng với nhân lực như vậy không thể làm xuể, thật sự tôi rất lo.

* Dư luận cũng đặt câu hỏi có nhiều vụ sai phạm được báo chí hoặc công an phát hiện nhưng Sở ATTP - một đơn vị chuyên trách - không phát hiện được?

- Công an có thế mạnh về nghiệp vụ, đồng thời với chức năng và quyền hạn, lực lượng này cũng thuận lợi hơn trong việc khám xét nhà, xưởng. Còn với chúng tôi, để thực hiện được điều này là không dễ, thậm chí nếu làm không khéo doanh nghiệp khiếu nại, kiện ngược dù họ đã sai rành rành. Bản thân chúng tôi thay đổi từ mô hình thanh tra chuyển sang thành mô hình kiểm tra, chưa kể còn những thủ tục rườm rà dẫn đến gặp khó.

Nhưng đánh giá công bằng thì ngành chức năng chưa làm việc hiệu quả như kỳ vọng nên các vụ vi phạm vẫn xảy ra. Thanh tra đừng câu nệ đơn vị nào phát hiện vi phạm, điều quan trọng hiện nay là rất cần sự kết nối, đồng bộ giữa các cơ quan quản lý nhà nước để tạo sức mạnh tổng hợp. Chúng tôi hoan nghênh việc phối hợp này, nếu ngành ATTP thấy dấu vết gì lớn, phức tạp sẽ báo công an ngay, và khi công an cần chuyên môn ATTP thì chúng tôi hỗ trợ.

Phải siết từ gốc

* Vậy theo bà, cần có giải pháp gì để giảm tình trạng vi phạm ATTP về lâu dài?

- Ở nhiều nước, họ sản xuất quy mô lớn, buôn bán bằng hệ thống siêu thị nên dễ kiểm soát chất lượng, dễ xử lý, thu hồi hàng khi cần. Nhưng chúng ta thì đang có nền sản xuất nhỏ lẻ, manh mún, giờ thêm khó kiểm soát với kinh doanh online, chợ dân sinh, vỉa hè, hàng không nguồn gốc xuất xứ, nhập lậu... 

Rồi nhiều nguyên nhân khác như điều kiện kinh tế, thói quen khiến một số người tiêu dùng chỉ ưu tiên hàng giá rẻ, không quan tâm chất lượng.

Kể ra để thấy rằng rất nhiều yếu tố khiến tình trạng vi phạm ATTP hiện nay trở nên phức tạp, việc quản lý gặp khó. Do đó đây không phải là việc mà một mình ngành quản lý ATTP làm được, bắt buộc chúng ta phải làm tổng thể và đồng bộ và không thể có kết quả ngay.

Không chỉ là chuyện thị trường, chúng ta phải có giải pháp siết ATTP ngay từ gốc để có nguyên liệu tốt, không thể cứ "thả gà ra đuổi" mãi được. Đồng thời hoạt động trong thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm phải thực chất, quyết liệt hơn, cơ quan quản lý cần được giao nhiều quyền hơn, nhân lực nhiều hơn, phối hợp tốt hơn.

Bản thân người dân cũng cần ý thức hơn việc ăn uống, không phải cái gì cũng đưa vào miệng được, mà nên ưu tiên chọn mua sản phẩm từ nơi có uy tín.

Gần Tết, lo gặp thực phẩm không an toàn

Thực phẩm không an toàn có thể gặp ở khâu nguyên liệu, chế biến hay dụng cụ đựng thực phẩm từ quán ăn vỉa hè đến nhà hàng sang trọng.