Với đặc thù sản xuất nông nghiệp manh mún, đất đai đan xen, việc định vị tọa độ từng thửa đất và theo dõi biến động rừng bằng phương pháp truyền thống gần như là một bài toán bất khả thi.

Từ thực tế đó, ThS Lê Đức Huy và các cộng sự Võ Duy Hải, Lê Quang Minh, Y Ly By Niê Siêng và Nguyễn Hồng Linh ở Công ty TNHH MTV Xuất nhập khẩu 2-9 Đắk Lắk đã xây dựng giải pháp "Tổ chức chuỗi sản xuất cà phê tuân thủ EUDR - minh bạch, không phá rừng, sáng tạo và hiệu quả theo điều kiện tỉnh Đắk Lắk", mở ra một hướng đi mang tính đột phá cho ngành nông sản chủ lực của tỉnh.

Từ yêu cầu của thực tế 

Trước khi giải pháp này được áp dụng, các mô hình quản lý và truy xuất nguồn gốc tại Đắk Lắk bộc lộ nhiều điểm hạn chế so với yêu cầu của EUDR:

Định vị vùng trồng thủ công và rời rạc: Việc xác định ranh giới vườn cây chủ yếu dựa trên sơ đồ vẽ tay, ghi chép thủ công hoặc mô tả địa danh mang tính định tính. Sự thiếu hụt dữ liệu tọa độ địa lý dạng số (như geoJSON) khiến việc đối chiếu với bản đồ kiểm lâm không thể thực hiện một cách chính xác.

Hồ sơ pháp lý đất đai chưa được số hóa: Phần lớn người nông dân vẫn lưu trữ giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (sổ đỏ), hợp đồng giao khoán bằng bản giấy. Mỗi khi cần xác minh tính hợp pháp để xuất khẩu, quy trình thẩm định kéo dài từ hàng tuần, qua nhiều cấp hành chính, gây nghẽn dòng chảy của chuỗi cung ứng.

Sự bất cập của các công cụ quốc tế sẵn có: Một số nền tảng giám sát rừng toàn cầu như Global Forest Watch có dữ liệu cập nhật nhưng lại quá phức tạp, khó thao tác đối với người nông dân hoặc cán bộ quản lý cấp xã. Trong khi đó, các tiêu chuẩn bền vững quen thuộc (như 4C, RA, FairTrade) dù rất tốt nhưng chưa tích hợp tính năng tự động tạo Bản tuyên bố thẩm định (Due Diligence Statement - DDS) bắt buộc theo chuẩn của EU.

Sự thiếu vắng một công cụ tích hợp toàn diện từ nông hộ, hợp tác xã (HTX) đến doanh nghiệp xuất khẩu đã đặt ngành cà phê địa phương trước rủi ro bị loại khỏi chuỗi giá trị toàn cầu.

Để giải quyết triệt để các nút thắt trên, giải pháp của nhóm tác giả ở Simexco Đắk Lắk đã ứng dụng đồng bộ sức mạnh của công nghệ viễn thám, dữ liệu không gian địa lý và chuyển đổi số ở cấp cơ sở. 

Mô hình được vận hành dựa trên ba trụ cột công nghệ mang tính bản lề:

 - Số hóa tọa độ đa điểm (GPS Polygon) và phân tích ảnh vệ tinh

Thay vì chỉ định vị một điểm (Dot) dễ dẫn đến sai sót, giải pháp bắt buộc ứng dụng công nghệ khoanh vùng đa điểm (Polygon) trực tiếp trên điện thoại thông minh. Người nông dân hoặc kỹ thuật viên HTX chỉ cần đi dọc ranh giới vườn, hệ thống sẽ tự động vẽ lại hình học thửa đất và xuất ra định dạng dữ liệu geoJSON chuẩn quốc tế với sai số cực nhỏ (dưới ±5 mét).

Dữ liệu này sau đó được đẩy lên hệ thống và đối chiếu tự động với dữ liệu ảnh vệ tinh độ phân giải cao của Sentinel-2 và Landsat 8/9. Hệ thống thuật toán thông minh sẽ quét toàn bộ lịch sử biến động của tán rừng từ sau ngày mốc 31-12-2020. Nếu phát hiện có sự sụt giảm mật độ cây rừng trên tọa độ thửa đất, hệ thống lập tức gắn nhãn cảnh báo rủi ro.

Số hóa hồ sơ đất đai và kết nối chính quyền cấp cơ sở

Giải pháp xây dựng một giao diện số đặc quyền dành cho UBND xã và các cơ quan quản lý chuyên môn. Các hồ sơ đất đai của nông dân sau khi chụp ảnh và tải lên hệ thống sẽ được cán bộ địa phương đối chiếu, xác thực trực tuyến và cấp một "mã xác nhận pháp lý điện tử" (digital legal tag). Quy trình này không chỉ biến các dữ liệu giấy rời rạc thành cơ sở dữ liệu tập trung mà còn minh chứng rõ ràng cho tiêu chí "Hợp pháp sản xuất" mà EU đòi hỏi.

Mã hóa QR và tự động hóa báo cáo thẩm định xuất khẩu (DDS)

Khi cà phê được thu hoạch và vận chuyển từ nông hộ về kho của HTX, hệ thống sẽ tích hợp toàn bộ dữ liệu (tọa độ vườn, hồ sơ đất đai, lịch sử không phá rừng) để mã hóa thành một mã QR duy nhất cho từng lô hàng (Batch ID). Điểm sáng tạo độc đáo của giải pháp là khả năng tự động trích xuất Bản tuyên bố thẩm định Due Diligence Statement (DDS) theo đúng biểu mẫu pháp lý của EU. Doanh nghiệp xuất khẩu chỉ cần bấm nút là có thể hoàn thiện bộ hồ sơ hải quan, sẵn sàng phục vụ các đợt hậu kiểm nghiêm ngặt từ châu Âu.

Tính khả thi và hiệu quả vượt trội của giải pháp không còn nằm trên lý thuyết mà đã được chứng minh sống động qua đợt triển khai thực tế từ đầu năm 2024 tại xã Dliê Ya (huyện Krông Năng, tỉnh Đắk Lắk), một vùng trọng điểm cà phê nằm sát ranh giới rừng.

- Về mặt kỹ thuật: Chỉ trong một thời gian ngắn, hơn 1.200 ha vùng trồng tại xã Dliê Ya thuộc hơn 600 hộ nông dân đã được số hóa hoàn toàn. Hệ thống phân tích viễn thám đã kịp thời phát hiện và loại trừ 7 hộ có diện tích xâm lấn sát vùng chuyển đổi rừng sau năm 2020, giúp bảo vệ chuỗi xuất khẩu khỏi nguy cơ vi phạm pháp lý quốc tế. Đặc biệt, thời gian hoàn thiện hồ sơ truy xuất cho mỗi nông hộ đã giảm một cách kinh ngạc từ 5 ngày làm việc thủ công xuống chỉ còn từ 15 đến 20 phút.

- Về mặt kinh tế: Mô hình số hóa này mang lại lợi ích sát sườn cho người nông dân. Nhờ chứng minh được tính minh bạch và tuân thủ tuyệt đối quy định EUDR, các lô cà phê thuộc chuỗi liên kết đã được đối tác nước ngoài thu mua với mức giá cao hơn từ 10% đến 20% so với mặt bằng giá cà phê thông thường tại địa phương. Sự cắt giảm các thủ tục giấy tờ giúp tiết kiệm từ 75% đến 85% chi phí lập hồ sơ cho mỗi nông hộ. Không những thế, một hồ sơ xanh, sạch theo chuẩn EUDR còn là "tấm thẻ thông hành" giúp doanh nghiệp dễ dàng tiếp cận các nguồn tín dụng xanh và các quỹ tài trợ môi trường quốc tế như GIZ (Đức), FCPF (Quỹ Carbon rừng).

- Về mặt xã hội và môi trường: Giải pháp đã tổ chức thành công hơn 25 lớp tập huấn chuyên đề, nâng cao năng lực công nghệ và nhận thức bảo vệ rừng cho hơn 2.000 lượt nông dân và cán bộ cơ sở. Bản đồ nhiệt rủi ro đã trở thành một công cụ hữu hiệu giúp chính quyền xã quản lý chặt chẽ quy hoạch vùng nguyên liệu, chặn đứng từ sớm các hành vi lấn chiếm đất rừng làm rẫy.

Cà phê Đắk Lắk mở lối cho hành trình nông nghiệp xanh

Sự thành công của giải pháp tổ chức chuỗi sản xuất cà phê tuân thủ EUDR tại Đắk Lắk không chỉ dừng lại ở câu chuyện cứu cánh cho một ngành hàng trước một sắc lệnh thương mại. Xét ở tầm vĩ mô, đây là một mắt xích quan trọng đóng góp trực tiếp vào Kế hoạch hành động thích ứng EUDR của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, đồng thời đồng hành cùng Chương trình chuyển đổi số nông nghiệp của tỉnh Đắk Lắk giai đoạn 2025 - 2030.

Mô hình này là lời giải thực tế cho bài toán thực hiện cam kết quốc gia về giảm phát thải ròng bằng 0 (Net Zero) vào năm 2050 của Chính phủ Việt Nam tại COP26. Bằng việc duy trì độ che phủ rừng, khuyến khích canh tác giảm hóa chất và tái sử dụng phụ phẩm nông nghiệp, chuỗi sản xuất cà phê bền vững đang góp phần bảo vệ đa dạng sinh học và giữ gìn hệ sinh thái Tây Nguyên.

Đặc biệt, kiến trúc phần mềm mã nguồn mở và cấu trúc dữ liệu linh hoạt của giải pháp cho phép dễ dàng điều chỉnh, mở rộng sang các ngành hàng nông sản có rủi ro gây mất rừng khác như hồ tiêu, ca cao, cao su hay ngành khai thác gỗ. Đây chính là nền tảng vững chắc để xây dựng một "bản đồ số nông sản" minh bạch cho toàn vùng.

Làn sóng cà phê thứ 4

TTCT - Các "làn sóng" cà phê đã và đang định hình lại cách nông dân canh tác, nhà rang xay phân phối và quán cà phê vận hành, cả trên quy mô toàn cầu lẫn nhịp sống hàng ngày. Có gì đáng chú ý ở làn sóng thứ tư đang diễn ra?