"Việc quản lý eo biển Hormuz chắc chắn sẽ bước sang một giai đoạn mới" - ông Mojtaba nói trong thông điệp trên truyền hình hôm 9-4, nhưng không cung cấp chi tiết. Giới quan sát cho rằng phát biểu này hàm ý một cách tiếp cận bài bản hơn của Iran thời gian tới.

Có gì trong giai đoạn mới?

Theo trang Axios, giai đoạn mới có thể bao gồm việc Iran thu phí quá cảnh với tàu thuyền qua eo biển Hormuz, song động thái này vi phạm các nguyên tắc quốc tế về tự do hàng hải.

Trong cuộc phỏng vấn trên kênh ITV News hôm 9-4, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Saeed Khatibzadeh nói rằng eo biển Hormuz mở cửa cho tất cả tàu thuyền nhưng vẫn còn thủy lôi trong nước và các tàu muốn đi qua cần phải phối hợp với quân đội Iran. Điều này có thể khiến các công ty vận tải biển thêm lo ngại, ngay cả khi họ nghi ngờ tính xác thực của những tuyên bố từ phía Iran.

Sự thay đổi trên làm gia tăng áp lực buộc các công ty vận tải biển chỉ sử dụng tuyến đường gần lãnh thổ Iran hơn, được gọi là "đường vòng Larak" - nơi Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) có thể kiểm tra tàu thuyền và thậm chí thu phí.

Các quan chức Iran nói rằng họ có kế hoạch thu khoảng 2 triệu USD cho mỗi lượt tàu qua eo biển, và dùng khoản tiền đó - sau khi chia phần cho Oman - để tái thiết cơ sở hạ tầng bị phá hủy bởi các cuộc không kích của Mỹ và Israel.

Tổng thống Mỹ Donald Trump đã phản ứng bằng cách đề xuất khả năng Mỹ cùng Iran kiểm soát eo biển này và chia sẻ nguồn thu. Tuy nhiên các đồng minh của Mỹ như Anh đã nhanh chóng bác bỏ ý tưởng thu phí. Ngoại trưởng Anh Yvette Cooper nhấn mạnh: "Tự do hàng hải có nghĩa là việc lưu thông phải được tự do".

Các nước châu Âu - vốn phụ thuộc nhiều hơn so với Mỹ vào dầu khí từ Vịnh Ba Tư - đang tính đến việc thành lập một liên minh 35 quốc gia để bảo đảm an ninh cho eo biển Hormuz, nhưng chỉ sau khi xung đột kết thúc. Trong khi đó các nước xuất khẩu dầu khí lớn như Saudi Arabia, Kuwait và Qatar khó chấp nhận việc bị thu phí quá cảnh.

Nhưng ngay cả khi đó là một ý tưởng xa vời, các nhà phân tích cho rằng nó vẫn giúp Iran có thêm đòn bẩy trong các cuộc đàm phán với Mỹ không chỉ về eo biển Hormuz mà còn về những vấn đề gai góc khác như chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo của Tehran.

Ông Martin Kelly, Trưởng bộ phận tư vấn tại Công ty tư vấn EOS Risk Group, ước tính có gần 1.000 tàu đang chờ ra vào Vịnh Ba Tư. Với tốc độ cho phép nhỏ giọt như hiện nay, chỉ một phần nhỏ trong số đó sẽ được phép đi qua eo biển Hormuz trước khi thỏa thuận ngừng bắn dài hai tuần giữa Mỹ - Iran hết hạn. Và điều này mang lại cho Iran lợi thế lớn trên bàn đàm phán. 

"Đây là con bài mặc cả hiệu quả nhất mà Iran đang có và sẽ luôn có. Điều này sẽ tác động rất lớn đến kinh tế và thương mại toàn cầu" - ông Kelly nói.

Thổ Nhĩ Kỳ đã đàm phán cho các tàu của mình đi qua eo biển. Iran cũng "thưởng" cho những nước tiếp tục làm ăn với mình. Sau khi đưa được 8 tàu qua eo biển trước thỏa thuận ngừng bắn, Ấn Độ xác nhận đã mua lô dầu đầu tiên từ Iran sau 7 năm. Dù vậy phía Ấn Độ phủ nhận việc phải trả tiền để được đi qua eo biển.

Không còn lựa chọn nào khác

Những tuần qua việc lái tàu băng qua eo biển Hormuz chẳng khác nào bước vào vùng nguy hiểm khi nguy cơ bị Iran tấn công luôn rình rập, từ tên lửa cho đến thủy lôi. Giờ đây khi Mỹ và Iran tạm thời "đóng băng" xung đột, hành trình này có thể bớt phần rủi ro nhưng vẫn không dễ dàng.

Thay vì mở toang tuyến hàng hải này cho tàu chở dầu và tàu container như chính quyền ông Trump mong muốn, các chuyên gia vận tải biển cho biết Iran vẫn siết chặt "yết hầu" của tuyến đường này. Tehran chỉ ưu tiên cho một số ít tàu đến từ những quốc gia có quan hệ thương mại trực tiếp hoặc không bị xem là thù địch.

"Điều đó đẩy hàng chục quốc gia phụ thuộc vào eo biển Hormuz vào tình thế tiến thoái lưỡng nan, phải lèo lái giữa Iran và Mỹ như phiên bản hiện đại của Scylla và Charybdis - hai quái vật trong thần thoại Hy Lạp đe dọa nhấn chìm thủy thủ ở eo biển Messina hiểm trở" - cây bút Mark Landler so sánh trên báo New York Times.

Hôm 8-4, chỉ có năm tàu hàng đi qua, và không chiếc tàu nào chở dầu mỏ hay khí đốt. Truyền thông Iran cho biết nước này đã chặn các tàu chở dầu để phản đối các cuộc không kích của Israel nhằm vào nhóm vũ trang Hezbollah tại Lebanon.

"Iran sẵn sàng đàm phán với một số nước để bảo đảm hành trình an toàn, nhưng chỉ xét từng trường hợp cụ thể. Chính quyền ông Trump đang buộc các đồng minh phải thương lượng trực tiếp với Iran vì không còn lựa chọn nào khác" - bà Bridget Diakun, nhà phân tích rủi ro tại công ty dữ liệu hàng hải Lloyd’s List Intelligence ở London, nhận định.

Không phải ngẫu nhiên mà con tàu đầu tiên thuộc sở hữu Tây Âu - tàu container của Công ty CMA CGM (Pháp) - được đi qua eo biển Hormuz hồi tuần trước.

"Pháp đã tự định vị mình là không đứng cùng phía với Mỹ trong cuộc chiến, và do đó không bị Iran coi là thù địch. Đó có lẽ là thông điệp gửi tới phần còn lại của châu Âu" - ông Martin Kelly, Trưởng bộ phận tư vấn tại Công ty tư vấn EOS Risk Group, chỉ ra.

Ông Medvedev ví eo biển Hormuz như vũ khí hạt nhân của Iran

Phó chủ tịch Hội đồng An ninh Nga Dmitry Medvedev so sánh eo biển Hormuz giống như vũ khí hạt nhân của Iran.