"Con nói được à?" là câu hỏi tôi đã nghe trong những năm tháng lớn lên, chỉ vì tôi là người khuyết tật, khả năng đi lại của tôi kém hơn người khác.

Vì khuyết tật, tôi suýt không được đi học

Có lần, khi tham gia một hoạt động cộng đồng, người đứng cạnh tôi quay sang hỏi người khác về tôi: "Cháu ấy có hiểu gì không?". Chỉ vì cơ thể tôi khác biệt, họ đã mặc định rằng tôi không đủ khả năng để hiểu hay giao tiếp như những người khác.

Có thể người hỏi không có ý xấu, nhưng trải nghiệm đó khiến tôi nhận ra một điều: nhiều người vô thức gắn cho người khuyết tật những giả định về năng lực.

Nhiều người khuyết tật cũng từng đối mặt với những định kiến tương tự. Chỉ vì họ khuyết tật mà bị nghi ngờ khả năng học tập, làm việc, bị đánh giá thấp... 

Một người bạn kể hầu hết các nhà ga, xe buýt hay nhà vệ sinh công cộng ở Hàn Quốc đều có lối tiếp cận dành cho người khuyết tật. Nhờ đó nhiều người khuyết tật có thể tự di chuyển dễ dàng.

Ở Việt Nam còn ít những thiết kế dành cho người khuyết tật. Khi muốn đi ra ngoài, phần lớn họ vẫn cần có người đi cùng. 

Qua trải nghiệm, quan sát và tìm hiểu, tôi nhận thấy người khuyết tật thường gặp phải hai dạng phân biệt đối xử phổ biến.

Mỗi dạng biểu hiện theo những cách khác nhau, nhưng đều để lại những ảnh hưởng sâu sắc đến sự tự tin, cơ hội phát triển và hành trình khẳng định giá trị.

Thứ nhất là khiếm khuyết bị đồng nhất với sự kém cỏi. Đây là dạng phân biệt đối xử thường gặp.

Khi tôi học tiểu học, tôi chỉ nghe mà không viết được, lại thường đến lớp trễ do đi lại khó khăn. Có cô giáo nói với mẹ tôi không nên cho tôi tiếp tục đi học nữa vì tôi khó theo kịp chương trình, việc đến lớp trễ thường xuyên làm ảnh hưởng tiến độ chung của lớp.

Lời khuyên ấy có thể xuất phát từ sự lo lắng của cô giáo, nhưng khiến người khuyết tật rất dễ tự ti về năng lực trước khi có cơ hội thể hiện bản thân.

Mỗi người khuyết tật có một hoàn cảnh, mức độ ảnh hưởng và khả năng khác nhau. Việc vội vàng đánh giá qua bề ngoài là thiếu cơ sở và vô tình tước bỏ những cơ hội vốn đã ít ỏi của họ.

Một dạng khác là phân biệt đối xử qua vẻ bên ngoài đồng cảm.

Hồi Tết, vài người mừng tuổi cho tôi nhiều hơn những bạn khác. Đó là cử chỉ xuất phát từ lòng tốt, nhưng điều khiến tôi suy nghĩ không phải là số tiền nhiều hay ít, mà là người ta mặc nhiên nhìn khiếm khuyết như một đối tượng cần được bù đắp.

Thay đổi cách nhìn để công bằng hơn với người khuyết tật

Sự quan tâm luôn đáng quý khi xuất phát từ việc lắng nghe và tôn trọng nhu cầu thực sự. Nhưng nếu nó bắt đầu bằng giả định người khuyết tật rất đáng thương thì thiện ý ấy rơi vào định kiến cũ: thấy khiếm khuyết trước khi thấy năng lực thật sự của họ.

Người khuyết tật không cần đặc ân vì sự khác biệt, mà họ cần sự tôn trọng và công bằng để có cơ hội sống, học tập, làm việc như bất kỳ ai khác.

Sự phân biệt đối xử đó không xuất phát từ ác ý, nhưng nó được hình thành từ thói quen đánh giá con người qua bề ngoài. Nhiều người đánh giá và kết luận năng lực của người khác qua gương mặt, dáng đi, cách ăn mặc mà không bao giờ tự hỏi: liệu cách nhìn đó đúng hay sai. 

Đáng nói là cách nhìn này ảnh hưởng đến cơ hội của nhiều người, trong đó có người khuyết tật. Nó quyết định việc một đứa trẻ có được tiếp tục đi học hay không, một người trưởng thành có được trao cơ hội làm việc hay không, hay một người khuyết tật có được tin tưởng hay không.

Thay đổi suy nghĩ đánh giá con người qua bề ngoài là trách nhiệm của mỗi người. Mỗi người phải lắng nghe nhiều hơn, đặt câu hỏi ngược trước khi đánh giá người khác và đối xử với họ bằng sự tôn trọng.

Khi người khuyết tật được tiếp cận bình đẳng với giáo dục, việc làm, giao thông, họ có nhiều cơ hội phát huy khả năng.

Sau cùng, điều khiến một khiếm khuyết trở nên nặng nề đôi khi là những rào cản do định kiến và môi trường tạo ra. Khi mỗi người được nhìn nhận bằng năng lực, phẩm chất và những giá trị họ đóng góp thì không ai bị giới hạn chỉ vì sự khác biệt.

Bởi trước khi nhìn thấy một khiếm khuyết, điều đầu tiên chúng ta nên nhìn thấy là năng lực và sự đóng góp của họ.

Trẻ dưới 6 tuổi, người khuyết tật, người có công được Khánh Hòa miễn phí xe buýt

Tỉnh Khánh Hòa miễn tiền vé tháng xe buýt đối với trẻ em dưới 6 tuổi, người có công với cách mạng, người khuyết tật nặng và người khuyết tật đặc biệt nặng.