Bộ Khoa học - Công nghệ đang xây dựng dự thảo Luật Bưu chính sửa đổi, lấy ý kiến các đối tượng chịu tác động trước khi trình Quốc hội xem xét tại kỳ họp tháng 10-2026. Điểm mới đáng chú ý là mỗi bưu kiện được gửi sẽ được gắn với một mã định danh riêng, có khả năng theo dõi, truy vết trong suốt quá trình cung cấp dịch vụ.

Cần bộ lọc nhưng đừng thành rào cản

Chị Thanh Thảo, chủ một shop mỹ phẩm và đồ chăm sóc cá nhân tại TP.HCM, cho biết mỗi ngày cửa hàng gửi vài chục đến hơn 100 đơn qua 2 - 3 đơn vị vận chuyển khác nhau. Ngoài đơn từ sàn thương mại điện tử, shop còn nhận đơn qua Facebook, Zalo và livestream nên thông tin người gửi, địa chỉ lấy hàng, mã đơn đôi khi không nằm trên cùng một hệ thống.

"Có đơn tạo trên sàn thì rất rõ, nhưng đơn ngoài sàn lại phải nhập tay hoặc tạo trên app của từng hãng vận chuyển. Mỗi bên một kiểu xác thực, một kiểu lưu thông tin. Nếu sau này có định danh chung, shop chỉ cần xác thực một lần rồi dùng được cho nhiều đơn vị giao hàng thì sẽ đỡ mất thời gian hơn nhiều", chị Thảo nói.

Theo chị Thảo, các shop làm ăn nghiêm túc không ngại định danh, vì càng minh bạch càng dễ tạo niềm tin với khách. Điều lo là mỗi lần gửi hàng lại phát sinh thêm bước xác thực, chụp giấy tờ hoặc xác nhận lại thông tin.

"Bán online quan trọng nhất là tốc độ. Nếu định danh giúp hàng đi nhanh hơn, giảm kiểm tra lặp lại thì shop rất ủng hộ. Nhưng nếu chỉ thêm thao tác mà không cải thiện vận hành thì sẽ rất vướng, nhất là mùa cao điểm", chị Thảo nói.

Bà Lê Vũ Hoài Ngọc, Giám đốc Công ty hạt dinh dưỡng Nutshealth tại TP.HCM, cũng cho rằng đề xuất định danh người gửi hàng bằng căn cước công dân và xác thực khuôn mặt là một "bộ lọc" cần thiết, giúp thanh lọc thị trường, ngăn hàng cấm, hàng giả và bảo vệ những doanh nghiệp làm ăn chân chính.

Theo bà Ngọc, với ngành hàng liên quan đến sức khỏe, thực phẩm, dinh dưỡng, niềm tin của người tiêu dùng không chỉ nằm ở sản phẩm mà còn ở sự minh bạch của cả chuỗi bán hàng - giao nhận. Nếu người gửi được định danh rõ, việc truy xuất khi có sự cố sẽ nhanh hơn, đồng thời buộc người bán có trách nhiệm hơn với sản phẩm đưa ra thị trường.

Tuy nhiên, theo bà Ngọc, nếu quy định mới làm phát sinh thêm giấy tờ, thêm thao tác xác thực lặp lại ở từng đơn vị vận chuyển, gánh nặng sẽ đè lên doanh nghiệp nhỏ. "Cần có sự đồng bộ công nghệ giữa các nền tảng bưu chính, có kịch bản ứng phó sự cố kỹ thuật để tránh làm gián đoạn chuỗi cung ứng và đặc biệt là cam kết bảo mật đối với dữ liệu sinh trắc học...", bà Ngọc nói.

Cũng theo bà Ngọc, doanh nghiệp có thể xác thực một lần, dữ liệu được dùng thống nhất trên các nền tảng vận chuyển nhưng phải bảo đảm quyền kiểm soát dữ liệu cá nhân và dữ liệu kinh doanh của người gửi.

Nên triển khai theo lộ trình

Tuy nhiên, theo các doanh nghiệp, không nên áp dụng đồng loạt ngay với tất cả người gửi mà cần có lộ trình. Có thể bắt đầu từ nhóm có tần suất gửi hàng cao và rủi ro lớn hơn, gồm doanh nghiệp, hộ kinh doanh, nhà bán hàng trên sàn thương mại điện tử, người bán qua mạng xã hội có sản lượng lớn và nhóm hàng có điều kiện.

Trong giai đoạn đầu, cơ quan quản lý có thể yêu cầu các sàn thương mại điện tử và doanh nghiệp bưu chính lớn kết nối dữ liệu định danh người gửi theo chuẩn chung. Người bán đã xác thực trên sàn không phải xác thực lại nhiều lần khi gửi hàng qua các đối tác vận chuyển.

Với cá nhân gửi hàng thông thường, quy trình cần thật nhẹ, không nên bị buộc vào thủ tục phức tạp như người kinh doanh chuyên nghiệp. Nếu chính sách chỉ làm tăng nghĩa vụ kê khai, người bán sẽ thấy phiền, doanh nghiệp tăng chi phí, còn tốc độ giao hàng không cải thiện.

Ngược lại, nếu định danh gắn với tự động hóa, phân loại rủi ro và ưu tiên người bán uy tín, thị trường sẽ có lợi. Người bán chân chính được giao nhanh hơn. Doanh nghiệp bưu chính giảm chi phí kiểm tra thủ công. Người mua nhận hàng đúng hẹn hơn. Cơ quan quản lý cũng truy vết nhanh hơn khi có hàng giả, hàng cấm, gian lận.

Bà Mai Linh, người có nhiều năm làm trong lĩnh vực vận tải và chuyển phát, từng nắm vai trò lãnh đạo tại Giao Hàng Nhanh và Vietstar Express, đánh giá việc định danh người gửi là chủ trương phù hợp. Bởi trong thực tế nhiều vụ việc liên quan đến hàng cấm, hàng giả hoặc tranh chấp phát sinh đều gặp khó ở khâu xác minh thông tin người gửi.

Tuy nhiên, theo bà Linh, hiệu quả chính sách phụ thuộc rất lớn vào cách triển khai. Nếu quy trình định danh phức tạp hoặc làm phát sinh thêm thao tác tại điểm gửi hàng, chính sách có thể ảnh hưởng đến trải nghiệm khách hàng và năng suất khai thác của doanh nghiệp bưu chính.

"Về tốc độ giao hàng, tôi cho rằng tác động sẽ mang tính gián tiếp hơn là trực tiếp. Khi dữ liệu người gửi được chuẩn hóa và xác thực từ đầu, doanh nghiệp có thể giảm các bước kiểm tra thủ công, tập trung kiểm soát các trường hợp rủi ro cao, từ đó tối ưu vận hành và nâng cao chất lượng dịch vụ", bà Linh nhận xét.

Cũng theo bà Linh, nên triển khai theo lộ trình, ưu tiên định danh điện tử và quản lý theo mức độ rủi ro, thay vì kiểm tra đồng đều với mọi người gửi. Cách này vừa bảo đảm quản lý, vừa không làm nghẽn dòng chảy hàng hóa trong bối cảnh thương mại điện tử tăng nhanh.

Và phải bảo vệ dữ liệu khách hàng

Một quản lý kho của doanh nghiệp chuyển phát cho biết tốc độ xử lý hàng phụ thuộc lớn vào chất lượng dữ liệu đầu vào. Bưu kiện có mã vận đơn rõ, người gửi đã xác thực, địa chỉ chuẩn, loại hàng khai báo đúng, máy có thể chia tự động rất nhanh.

Ngược lại, nếu đơn thiếu thông tin, địa chỉ mập mờ hoặc mô tả hàng hóa chung chung thường bị đẩy ra luồng xử lý riêng. "Máy móc chỉ nhanh khi dữ liệu đầu vào đủ sạch. Nếu thông tin người gửi không rõ, hàng hóa khai báo không cụ thể, hệ thống phải tách ra để người kiểm tra lại. Chỉ cần tỉ lệ đơn lỗi tăng lên là cả dây chuyền bị chậm", vị này nói.

Đại diện một sàn thương mại điện tử cho rằng định danh người gửi hàng bưu chính cần được thiết kế như một chuẩn chung, tránh tình trạng mỗi sàn, mỗi hãng chuyển phát yêu cầu một kiểu. Nếu người bán đã xác thực hợp lệ trên sàn, dữ liệu này có thể được sử dụng trong quá trình gửi hàng và phải có cơ chế bảo vệ dữ liệu cá nhân.

"Trách nhiệm cũng cần được phân tầng rõ ràng người gửi chịu trách nhiệm về hàng hóa; sàn thương mại điện tử chịu trách nhiệm với nhà bán hàng trên nền tảng; doanh nghiệp bưu chính chịu trách nhiệm về quy trình nhận gửi, lưu vết, vận chuyển; cơ quan quản lý hậu kiểm và xử lý vi phạm...", vị này nói.

Theo các chuyên gia, chỉ nên thu thập dữ liệu thật sự cần thiết cho việc xác thực, truy vết và quản lý rủi ro. Dữ liệu căn cước, khuôn mặt, số điện thoại, địa chỉ, lịch sử giao dịch của người gửi và người nhận cần được bảo vệ theo nguyên tắc sử dụng đúng mục đích. Nếu có xác thực khuôn mặt, yêu cầu bảo vệ dữ liệu sinh trắc học càng phải được đặt ở mức cao hơn.

Doanh nghiệp vận chuyển cần biết đủ thông tin để xác thực người gửi và xử lý khi có sự cố. Cơ quan quản lý cần dữ liệu để chống hàng giả, hàng cấm, gian lận thuế, buôn lậu qua thương mại điện tử. Tuy nhiên, dữ liệu đó không được sử dụng tùy tiện cho quảng cáo, bán chéo dịch vụ, mua bán dữ liệu hoặc giám sát vượt quá mục đích.

Trong mỗi đơn hàng thương mại điện tử, thông tin người nhận thường gồm họ tên, số điện thoại, địa chỉ nhà, lịch sử mua hàng và thói quen tiêu dùng. Đây đều là dữ liệu nhạy cảm nếu bị khai thác sai mục đích.

"Vì vậy, định danh người gửi cần đi cùng nguyên tắc chỉ thu thập những thông tin cần thiết, chỉ sử dụng đúng mục đích quản lý bưu chính, truy vết vi phạm, bảo đảm an toàn hàng hóa", một chuyên gia khuyến cáo.

Mỗi bất động sản sẽ có 'chứng minh thư' điện tử riêng

Từ ngày 1-3-2026, mỗi căn nhà, căn hộ, mỗi bất động sản sẽ được gắn một mã định danh điện tử duy nhất. Quy định mới được kỳ vọng tạo 'chứng minh thư' cho bất động sản, góp phần minh bạch hóa pháp lý, giá cả và lịch sử giao dịch trên thị trường.