Chia sẻ với Tuổi Trẻ vào những ngày giáp Tết, cô Nguyễn Thị Minh Thủy, trưởng bộ môn văn - tiếng Việt Trường phổ thông liên cấp Olympia (Hà Nội), cho biết: Học sinh của chúng tôi sau khi tốt nghiệp lớp 12 thường có hơn 80% đi du học. 

Để các em có thể tự tin bước ra thế giới, học tập và hội nhập tốt, một trong những thứ chúng tôi muốn các em mang theo trong hành trang của mình ở kỷ nguyên hội nhập và phát triển là bản sắc Việt. Đây cũng là giá trị cốt lõi mà nhà trường chú trọng bồi đắp cho các em.

Lồng ghép trong các môn học

* Hành trình của "bản sắc Việt" được các thầy, cô triển khai như thế nào với mỗi đối tượng học sinh?

- Chúng tôi muốn "bản sắc Việt" ngấm dần một cách tự nhiên nhất nên các nội dung giáo dục đa dạng, phù hợp với mỗi lứa tuổi. Bản sắc Việt hay văn hóa Việt Nam được lồng ghép trong tất cả các môn học như mỹ thuật, âm nhạc, lịch sử, địa lý, tiếng Anh... nhiều nhất là ở môn văn - tiếng Việt hoặc theo các chủ đề kết hợp trong dự án liên môn. 

Có các hoạt động trong nhà trường theo lớp, khối lớp hoặc sự kiện chung của toàn cấp, có các hoạt động trải nghiệm bên ngoài nhà trường.

Học sinh được quan sát, trải nghiệm trong các không gian văn hóa, trò chuyện, giao lưu với các chuyên gia, nhà văn, nghệ sĩ... và trực tiếp sáng tạo những sản phẩm để góp một phần nhỏ trong quá trình bảo tồn, phát huy và quảng bá di sản, văn hóa của dân tộc. 

Chúng tôi có kết nối "lớp học không biên giới" với học sinh một số nước để giao lưu văn hóa. Hay mới đây chúng tôi tổ chức cuộc thi Viết tiếp bản sắc Việt, thu hút 170 đội thi là học sinh THCS và THPT trên cả nước.

* Một ví dụ về những khác biệt trong giáo dục "bản sắc Việt" cho các đối tượng học sinh khác nhau?

- Với học sinh ở bậc mầm non, chúng tôi giới thiệu với các bé về ngày Tết cổ truyền, về văn hóa chào hỏi, một số phong tục truyền thống của Việt Nam. Ở bậc tiểu học, nội dung giáo dục văn hóa Việt Nam rõ nét hơn qua các dự án học tập liên môn, chuyến đi trải nghiệm. 

Ví dụ năm ngoái học sinh lớp 4 có dự án Miền Trung du hý, tìm hiểu các giá trị văn hóa truyền thống của miền Trung hay mới đây học sinh lớp 2 có dự án học tập với chủ đề "Sắc Việt trong em".

Học sinh THCS có các dự án như "Nếp nhà", "Chạm quá khứ nối tương lai". Các em được tìm hiểu, trải nghiệm với các giá trị văn hóa truyền thống và nhận diện điều đó trong cuộc sống hiện tại, ý nghĩa của việc giữ gìn, duy trì bản sắc Việt trong bối cảnh hội nhập. 

Học sinh THPT có các dự án dài hơi hơn, với yêu cầu cao hơn ở tính nghiên cứu chuyên sâu. Ví dụ dự án "Lựa chọn và tiếp biến" của khối 11 với chuyến đi Huế và học sinh cần làm sản phẩm để trả lời cho câu hỏi lớn "Sự lựa chọn và tiếp biến của những yếu tố lịch sử, xã hội, kinh tế, văn học... ảnh hưởng như thế nào đến văn hóa của một dân tộc/vùng miền?" hay khối 12 có dự án "Lựa chọn và đánh đổi", học sinh được đi Đà Lạt tìm hiểu về văn hóa, lịch sử, kinh tế - xã hội của vùng đất này rồi trở về làm nghiên cứu để trả lời cho câu hỏi "Nếu được viết tiếp một chương mới cho cao nguyên Nam Trung Bộ, bạn sẽ viết gì?".

Bản sắc Việt hay văn hóa Việt Nam được lồng ghép trong tất cả các môn học như mỹ thuật, âm nhạc, lịch sử, địa lý, tiếng Anh... nhiều nhất là ở môn văn - tiếng Việt hoặc theo các chủ đề kết hợp trong dự án liên môn.

Cô Nguyễn Thị Minh Thủy

"Chạm quá khứ nối tương lai"

* Những chủ đề như thế nào được chọn giới thiệu hoặc hướng dẫn học sinh tìm hiểu, thưa bà?

- Chúng tôi có gắn kết giữa môn học với trải nghiệm thực tế và các dự án học tập. Ví dụ ở môn mỹ thuật, học sinh sẽ được tìm hiểu và thực hành vẽ tranh sơn dầu, khắc gỗ, tranh lụa; tìm hiểu giá trị nghệ thuật của tranh dân gian Việt Nam như tranh thờ miền núi, tranh dân gian Đông Hồ. 

Với âm nhạc, học sinh được tiếp cận với các nhạc cụ truyền thống, loại hình nghệ thuật dân gian, khuyến khích các em biểu diễn (hát, hòa tấu, nhạc kịch, trình diễn dự án) và sáng tác dựa trên chất liệu truyền thống để từ đó đưa di sản vào đời sống học đường đương đại.

Ở dự án "Chạm quá khứ nối tương lai", chúng tôi cho học sinh lớp 7 đến cố đô Hoa Lư. Ngoài các giá trị lịch sử, các em được tham quan làng gốm cổ Bồ Bát - tiền thân của gốm Bát Tràng bây giờ - để có hình dung về lịch sử nghề thủ công ở Việt Nam. Khi đến Văn Miếu - Quốc Tử Giám, trường đại học đầu tiên của Việt Nam, học sinh lớp 5 cũng hiểu được vì sao di tích này lại là biểu trưng cho tinh hoa học thuật và tri thức dân tộc. 

Ở Huế, khi học sinh lớp 11 được thăm các di tích, ngoài trải nghiệm với các giá trị lịch sử các em hiểu về phong tục, văn hóa cung đình hay kiến trúc thuần Việt và pha trộn giao thoa với văn hóa phương Tây ở các thời kỳ.

* Trong các dự án học tập, nhiệm vụ của học sinh trước, trong và sau khi được tham gia, trải nghiệm thế nào?

- Thường các em sẽ được giao tìm hiểu trước qua tài liệu, có những chủ đề các em có thể hỏi ý kiến, nghe ông bà, bố mẹ hay các chuyên gia, nhà văn hóa, nhà sử học, nghệ nhân, nghệ sĩ trao đổi. Các em xây dựng kế hoạch tìm hiểu, trải nghiệm dựa trên gợi ý của thầy cô. 

Các em phải viết nhật ký hành trình trong suốt thời gian thực hiện dự án hay chuyến trải nghiệm. Sau đó học sinh, nhóm học sinh có thể viết báo cáo thuyết trình, hoàn thiện các sản phẩm bằng nhiều hình thức đa dạng.

Ví dụ các em có thể vẽ tranh, hay trong dịp Tết cổ truyền học sinh tiểu học có thể thiết kế các bao lì xì có các họa tiết theo phong cách tranh dân gian. Thầy cô ở môn văn - tiếng Việt sẽ hỗ trợ học sinh sáng tác các câu hò, vè hay lời chúc Tết theo phong tục truyền thống gửi đến người thân của mình.

Trong các trải nghiệm với nghệ thuật dân gian, học sinh được tham gia dựng các hoạt cảnh, được các nghệ sĩ trực tiếp hỗ trợ từ hóa trang, mặc phục trang đến diễn xuất, trình diễn.

Khi Tết 'chạm' vào không gian trường học cùng con trẻ

Mấy hôm nay, cậu con trai tiểu học của tôi về nhà là nhắc mãi một việc: 'Mẹ ơi, mẹ nhớ chuẩn bị trang phục với hoa quả nha mẹ, trường con có Lễ hội Tết Việt đó!'.