Chia sẻ với Tổ ấm, Lê Minh Anh (20 tuổi, ở Hà Nội) kể chuyện học y như một điều "đã được định sẵn". Gia đình vài đời làm bác sĩ, bố mẹ cô tin "nghề này ổn định, có ích, không bao giờ thất nghiệp". Minh Anh học tốt, thi đỗ vào trường y như mong đợi. Nhưng sau hai năm, cô thú nhận: "Tôi không ghét, nhưng cũng không thấy mình thuộc về. Mỗi ngày đi học giống như hoàn thành một nghĩa vụ hơn là một lựa chọn".

Trần Thanh Quang (23 tuổi, ở TP.HCM) vừa tốt nghiệp ngành tài chính - ngân hàng cũng cùng tâm trạng. Tấm bằng loại khá khiến ba mẹ yên tâm, nhưng chính anh lại thấy trống rỗng. "Tôi thích thiết kế đồ họa từ hồi cấp III, nhưng ba mẹ bảo đó là nghề bấp bênh. Tôi nghe theo, nghĩ rằng rồi sẽ quen. Nhưng càng học, tôi càng thấy mình đang sống cuộc đời của người khác", cậu nói.

Còn ở Cần Thơ, câu chuyện của Nguyễn Quang Tuấn (25 tuổi) lại đi theo một ngả khác. Sau ba năm học ngành kỹ thuật theo ý gia đình, anh quyết định dừng lại, chuyển sang học nghề đầu bếp. "Ba mẹ giận dữ, nói tôi bỏ dở tương lai. Nhưng nếu cứ tiếp tục, tôi nghĩ mình sẽ không chịu nổi". Ba năm sau, Tuấn làm việc trong một nhà hàng lớn, bắt đầu có thu nhập ổn định. Nhưng anh thừa nhận: "Cái giá là khoảng thời gian dài gia đình không nói chuyện với nhau".

Nhiều người trẻ trong các chia sẻ đã khẳng định họ không hẳn phản đối cha mẹ, họ hiểu những lo lắng, kỳ vọng, thậm chí là hy sinh của gia đình, nhưng điều khiến họ day dứt là cảm giác không được lắng nghe. "Nếu ba mẹ hỏi tôi thực sự muốn gì, có lẽ mọi chuyện đã khác", Minh Anh nói. Bấy giờ, giữa hai thế hệ, khoảng cách không chỉ nằm ở lựa chọn nghề nghiệp, mà còn ở cách nhìn về tương lai, một bên tìm kiếm sự an toàn, một bên khát khao được là chính mình.

Trao đổi với Tuổi Trẻ, TS tâm lý Trần Hằng Ly cho biết việc con cái đi theo định hướng của cha mẹ không phải lúc nào cũng tiêu cực. Trong nhiều trường hợp, đó có thể là một "bệ đỡ" vững chắc.

Tuy nhiên, ranh giới giữa định hướng và áp đặt rất mong manh. Khi sự kỳ vọng trở thành mệnh lệnh, những hệ lụy tâm lý dễ xuất hiện. Trẻ có thể mất kết nối với chính mình, không hiểu rõ mình thực sự thích gì, có năng lực ở đâu. Khi theo đuổi một con đường không xuất phát từ động lực nội tại, sự kiên trì trở nên mong manh, và ngay cả khi đạt được thành công, cảm giác trống rỗng vẫn có thể hiện diện. 

TS Trần Hằng Ly phân tích, điều này cũng liên quan đến sự khác biệt giữa động lực ngoại tại và động lực nội tại. Người sống chủ yếu theo động lực ngoại tại - tức là làm vì kỳ vọng, áp lực từ bên ngoài - thường khó duy trì bền vững. Ngược lại, khi lựa chọn xuất phát từ bên trong, con người có xu hướng gắn bó lâu dài hơn.

Vậy cha mẹ nên làm gì khi con không đi theo định hướng của mình? Theo TS Trần Hằng Ly, câu trả lời không phải là chọn giữa "phản kháng" hay "tùy thuận", mà là đồng hành.

Bà cho rằng việc lắng nghe ở đây là nhận diện được sở thích, năng lực và giá trị cá nhân của con. Một lựa chọn nghề nghiệp bền vững thường nằm ở giao điểm của ba yếu tố: sở thích giúp duy trì động lực; năng lực là nền tảng phát triển; còn giá trị cá nhân quyết định cảm giác ý nghĩa và sự hài lòng. "Nếu thiếu một trong ba yếu tố, con đường nghề nghiệp sẽ khó đi xa".

Bên cạnh đó, theo TS Ly, việc cùng con kiểm chứng thực tế - thông qua học thử, thực tập, hoặc trò chuyện với người trong nghề - là cách để biến lựa chọn thành trải nghiệm, thay vì chỉ là ý tưởng. Một thỏa thuận về thời gian thử sức cũng có thể là giải pháp dung hòa, giúp con có cơ hội chứng minh, đồng thời giúp cha mẹ yên tâm hơn.

"Ước mơ của cha mẹ không sai, nhưng khi nó trở thành con đường duy nhất, đứa trẻ không còn sống đúng nghĩa mà đang "thực hiện một kịch bản"", TS Trần Hằng Ly nói.

Có phải cha mẹ 'không biết buồn'?

Nhiều người lớn vẫn nói 'Ngày xưa có ai trầm cảm đâu mà vẫn sống tốt'. Nhưng liệu thế hệ cha mẹ thật sự không có vấn đề tâm lý hay chỉ là họ chưa từng có cơ hội gọi tên những tổn thương của mình?