Sau một thời gian thông tư 29 có hiệu lực, tranh luận về dạy thêm, học thêm lại nóng lên. Mục tiêu của chính sách là đúng khi làm trong sạch môi trường học đường và ngăn chặn tình trạng ép buộc học thêm. 

Nhưng thực tế cũng cho thấy, khi nhu cầu học vẫn còn đó, việc siết phần cung trong nhà trường rất dễ đẩy hoạt động này ra bên ngoài. Hệ quả là chi phí tăng lên, chênh lệch cơ hội rõ hơn và việc quản lý cũng khó hơn.

Siết chỗ này chảy ra chỗ kia

Siết dạy thêm trong nhà trường là cần thiết nhưng nếu nhu cầu học vẫn còn nguyên thì dòng chảy ấy rất dễ chuyển ra bên ngoài, nơi khó kiểm soát hơn và tốn kém hơn. Vì vậy sẽ không thỏa đáng nếu chỉ dồn mọi trách nhiệm cho ngành giáo dục. 

Đương nhiên ngành giáo dục phải chịu trách nhiệm chính trong thiết kế chính sách. Nhưng nếu nhìn rộng hơn, dạy thêm, học thêm không phải hiện tượng riêng của Việt Nam.

Ở nhiều nước châu Á có cạnh tranh học tập cao, hiện tượng này cũng tồn tại dai dẳng. Điều đó cho thấy đây không chỉ là chuyện quản lý dạy thêm, học thêm mà là vấn đề của cả văn hóa xã hội, cấu trúc cơ hội và cách vận hành của hệ thống giáo dục.

Trước hết là lực kéo từ văn hóa chuộng bằng cấp và áp lực đô thị. Tâm lý xã hội lâu nay vẫn xem thi đỗ vào trường tốt, đại học danh tiếng là con đường quan trọng để đi lên. Khi tâm lý ấy gặp bối cảnh đô thị, nơi nhiều gia đình sinh ít con và sẵn sàng dồn nhiều nguồn lực cho việc học, nhu cầu học thêm tăng mạnh là điều dễ hiểu.

Ở chiều ngược lại, người nghèo, gia đình đông con hoặc ở nơi áp lực chuyển cấp thấp hơn không phải là không có nhu cầu học mà nhiều khi không đủ điều kiện để theo cuộc đua ấy. Khác biệt giữa đô thị với nông thôn về chi phí sinh hoạt, giữa nhóm khá giả với nhóm nghèo vì thế là một điểm rất đáng chú ý.

Học thêm thường phát triển mạnh ở những nơi cùng lúc có ba điều kiện: gia đình có khả năng chi trả, cạnh tranh chuyển cấp gay gắt và kỳ vọng xã hội dồn vào một số lối đi hẹp. Hà Nội là một ví dụ rõ.

Năm 2025, chỉ tiêu vào lớp 10 công lập là 79.740 học sinh trong tổng số khoảng 127.000 học sinh lớp 9 (tức tuyển khoảng 62,8%). Những con số đó cho thấy học thêm ở đô thị không chỉ do "ham học" mà còn là phản ứng trước một cấu trúc cạnh tranh rất cụ thể.

Cần giải quyết áp lực học để thi

Áp lực thi chuyển cấp trong bối cảnh lớp học công quá đông cũng là điều cần nghiêm túc nhìn nhận. Khi nhiều lớp có tới 45 - 50 học sinh, giáo viên rất khó dạy học phân hóa: học sinh yếu không theo kịp, học sinh khá giỏi lại cần học sâu hơn. Vậy là học thêm trở thành lựa chọn mà nhiều gia đình xem là khó tránh.

Điều đáng chú ý là sức ép này chủ yếu tập trung ở trường công, nhất là tại đô thị lớn. Ở nhiều trường tư hoặc trường có yếu tố quốc tế, nơi điều kiện học tập và khả năng phân hóa tốt hơn, hiện tượng này thường không nóng như vậy.

Một nguyên nhân khác là chính sách thi cử và kỹ thuật ra đề còn nhiều bất cập. Giáo dục hiện nay vẫn nặng về các kỳ thi và những gì dễ đo. Trong khi nhiều năng lực quan trọng như tư duy phản biện, hợp tác, giải quyết vấn đề, năng lực tự học hay khả năng thích ứng lại khó được phản ánh đầy đủ bằng cách thi ấy.

Ngay Tổng Bí thư Tô Lâm cũng từng đặt vấn đề "Phải giảm bớt các kỳ thi" cho thấy áp lực thi cử hiện nay không chỉ là chuyện kỹ thuật mà còn là vấn đề chính sách. Khi thi cử chưa hợp lý và học sinh chưa được rèn tốt phương pháp tự học, các em rất dễ lệ thuộc vào việc được kèm cặp thêm ngoài giờ.

Muốn giải quyết tận gốc không thể chỉ trông vào biện pháp hành chính. Về phía hệ thống giáo dục, điều cốt lõi là phải chuyển từ nền giáo dục nặng "vị thi cử" sang nền giáo dục coi trọng phát triển năng lực. Đành rằng đã học thì phải thi nhưng thi thế nào, kiểm tra làm sao đánh giá được năng lực người học.

Do vậy rất cần đổi mới thi cử, giảm dần sức nặng của các kỳ thi mang tính chọn lọc, tăng chất lượng đánh giá quá trình, giảm sĩ số lớp học, nâng năng lực giáo viên và rèn phương pháp tự học cho học sinh. Cùng với đó, phân luồng sau THCS phải thực chất hơn bằng một hệ thống giáo dục nghề nghiệp có chất lượng, hấp dẫn và gắn với cơ hội việc làm.

Tuy nhiên, giáo dục khó đổi mới nếu đầu ra không đổi. Chừng nào việc tuyển dụng, trả lương, thăng tiến còn nặng bằng cấp, chừng đó xã hội vẫn lao vào thi cử. Khi thị trường lao động nói chung và tuyển dụng giáo viên nói riêng coi trọng năng lực thực chất hơn, nhà trường mới có thêm động lực để thay đổi cách dạy, cách học và cách đánh giá.

Dạy thêm, học thêm: Không thể mãi 'chữa phần ngọn'

Chỉ sau hơn một năm áp dụng, Bộ GD-ĐT đang tiến hành sửa đổi thông tư 29 quy định về dạy thêm, học thêm. Như vậy trong khoảng 1/4 thế kỷ qua, giáo dục Việt Nam đã trải qua ít nhất ba lần thay đổi lớn đối với quy định về dạy thêm, học thêm.