Trao đổi với Tuổi Trẻ, đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, cho rằng thị trường thu phí giao thông đường bộ tự động không dừng (ETC) Việt Nam đã chuyển từ độc quyền sang song quyền, tức cấu trúc chỉ có hai người chơi với sự tham gia của VETC và VDTC (ePass).

"Đây chính là dạng cấu trúc mà lý thuyết cạnh tranh coi là dễ phát sinh phối hợp ngầm nhất, bởi hai doanh nghiệp có thể quan sát và bắt chước nhau mà không cần bàn bạc. Trong trường hợp nếu xác định được hành vi liên quan, các doanh nghiệp sẽ phải chịu ràng buộc của Điều 27 về các hành vi lạm dụng bị cấm" - ông Sơn nêu vấn đề. 

Những khoảng trống pháp lý từ vụ thu phí 

* Cục Đường bộ Việt Nam đã yêu cầu VETC và VDTC tạm dừng triển khai dịch vụ để rà soát chính sách phí và các đơn vị cũng công bố tạm dừng thu phí. Ông nhìn nhận thế nào?

- Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn: Đây là cách xử lý kịp thời. Cục Đường bộ cũng xác định rõ bản chất pháp lý của khoản thu: đó là phí sử dụng phương tiện thanh toán theo quy định của pháp luật ngân hàng, chứ không phải phí sử dụng đường bộ hay phí sử dụng tài khoản giao thông. 

Tuy nhiên, cách xác định đó cho thấy đang có những khoảng trống trong công tác quản lý, khi mà một khoản thu gắn với dịch vụ gần như phải bắt buộc sử dụng để lưu thông trên cao tốc lại phải qua nhiều đầu mối quản lý khác nhau. 

Tôi đặc biệt quan tâm đến vấn đề bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng được cơ quan này đưa ra. Tuy nhiên, việc tạm dừng vẫn là giải pháp tình thế, nếu khoảng trống pháp lý không được lấp, tình huống tương tự có thể lặp lại ở dịch vụ này hoặc ở một dịch vụ nền tảng khác.

* Đó là những khoảng trống pháp lý nào và cần khắc phục ra sao, thưa ông?

- Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn: Trước hết, đó là khoảng trống điều tiết. Giá dịch vụ sử dụng đường bộ do Nhà nước định giá, nhưng phí trung gian thanh toán gắn với tài khoản giao thông thì không.

Nghị định 119/2024 của Chính phủ điều chỉnh tài khoản giao thông, còn phương tiện thanh toán liên kết lại thuộc khung quản lý khác. Đây là dư địa để chuyển chi phí sang người dùng mà không bị kiểm soát giá.

Hai là thực tế cho thấy chuẩn công bố thông tin quá thấp so với tính chất gần như bắt buộc của dịch vụ. Cần quy định thời hạn thông báo tối thiểu trước mọi thay đổi biểu phí, kèm nghĩa vụ công bố biểu phí đối chiếu đầy đủ giữa các phương thức.

Thứ ba, Điều 28 của Luật Bảo vệ người tiêu dùng quy định doanh nghiệp cung cấp dịch vụ có số lượng lớn người tiêu dùng sử dụng thường xuyên, liên tục, có tác động trực tiếp, lâu dài phải đăng ký hợp đồng theo mẫu với cơ quan quản lý trước khi sử dụng. 

Tuy nhiên, dịch vụ thu phí điện tử không dừng và ví điện tử giao thông không nằm trong danh mục này trong khi có hai nhà cung cấp và gần như bắt buộc để lưu thông trên cao tốc. Vì vậy, cần đưa hợp đồng dịch vụ ETC và ví giao thông vào danh mục phải đăng ký hợp đồng theo mẫu.

Người tiêu dùng sẽ tự bảo vệ quyền lợi ra sao?

* Ở góc độ pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, những vấn đề đặt ra là gì, thưa ông?

- Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn: Theo Điều 4 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hiện hành ghi nhận quyền lựa chọn dịch vụ, tổ chức kinh doanh theo nhu cầu và điều kiện thực tế, cũng như quyền quyết định tham gia hoặc không tham gia giao dịch. 

Tuy nhiên, quyền này chỉ có ý nghĩa khi tồn tại sự khác biệt. Trong khi dịch vụ nền là việc đi cao tốc vốn bắt buộc và không có tuyến song hành miễn phí, còn mọi phương thức thanh toán đều tính phí, thì quyền lựa chọn bị thu hẹp và chỉ còn là hình thức. 

Điều 24 của Luật cũng đặt ra một nguyên tắc rất quan trọng: khi có cách hiểu khác nhau về hợp đồng, việc giải thích được thực hiện theo hướng có lợi cho người tiêu dùng. Việc doanh nghiệp phải tổ chức giải thích lại sau gần ba tuần cho thấy thông báo ban đầu không đạt chuẩn rõ ràng, đầy đủ. 

Do đó, đây là những vấn đề về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cần các cơ quan quản lý rà soát, kiểm tra kỹ khi mà dịch vụ ETC đang tác động đến hàng triệu người sử dụng. 

* Vậy trong trường hợp này, hàng triệu tài khoản người dùng dịch vụ từ các đơn vị này có thể làm gì để bảo vệ quyền lợi của mình?

- Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn: Luật năm 2023 phép người tiêu dùng có quyền yêu cầu thương lượng và doanh nghiệp phải tiếp nhận, tiến hành thương lượng trong thời hạn 7 ngày làm việc kể từ ngày nhận yêu cầu, theo khoản 2 Điều 57. Trường hợp khiếu nại, doanh nghiệp phải thông báo về việc tiếp nhận trong 3 ngày làm việc. 

Nếu phải ra tòa, cơ chế bảo vệ người tiêu dùng cũng thuận lợi hơn nhiều. Vụ án dân sự về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng có giá trị giao dịch dưới 100 triệu đồng được giải quyết theo thủ tục rút gọn mà không cần đáp ứng các điều kiện thông thường. 

Trường hợp nếu người tiêu dùng khởi kiện cũng không phải nộp tiền tạm ứng án phí. Và quan trọng nhất, Điều 69 đảo nghĩa vụ chứng minh: người tiêu dùng không phải chứng minh lỗi của doanh nghiệp, mà doanh nghiệp có nghĩa vụ chứng minh mình không có lỗi.

Thu phí không dừng ở các nước: Đường thì chung, giá thì riêng

Ăng ten DSRC ở Bồ Đào Nha, camera nhận diện biển số tại Malaysia - mỗi quốc gia chọn một công nghệ để vận hành hệ thống thu phí không dừng (ETC). Nhưng đằng sau những giải pháp công nghệ khá tương đồng ấy, cách tính phí dịch vụ lại mỗi nơi mỗi khác.