Cái xóm nhỏ xứ Thành Diên Khánh (Khánh Hòa) cúng đất cùng một ngày, đó là ngày 22 tháng hai âm lịch. Có lần tôi hỏi má vì sao cả xóm cúng ngày đó. Má nói: "Má cũng không biết, khi ba má dìa đây mua đất cất nhà thấy cả xóm cúng ngày đó rồi, ba má cúng theo thôi".

Vậy vì sao phải cúng đất? Vì sao cúng đất phải theo nghi thức chu đáo?

Cúng đất là cúng trong cuộc đất, trong đó có nhà cửa, vườn tược. Cúng đất là cúng chư thần Thổ Địa, cùng các bậc tiền hiền có công khai hoang mở đất, tạ ơn các đấng linh thiêng đã phù hộ độ trì để đất đai màu mỡ, gia đạo bình an. Đó là một cách tri ân. Cho nên cúng đất đòi hỏi đúng nghi thức hơn những ngày giỗ kỵ khác.

Giỗ kỵ có gì cúng nấy tùy điều kiện kinh tế của gia chủ, chủ yếu là tưởng nhớ, là tấm lòng. Còn cúng đất phải đầy đủ lễ bộ, nghi thức. Đó cũng là một cách đền đáp.

Cúng đất vừa sắp đồ cúng trong nhà vừa sắp ngoài sân. Trong nhà để cúng ông bà tổ tiên, ông Địa, ông Táo. Ngoài sân để cúng chư thần và các bác tứ phương.

Đồ cúng vừa có đồ ngọt vừa có đồ mặn. Đồ ngọt có chè, xôi, bánh trái các loại (bánh tét hoặc bánh ít, bánh bò và các loại trái cây). Đặc biệt không thể thiếu ba dĩa trầu cau.

Đồ mặn ngoài mâm cơm (có món canh, xào, kho...) còn có gà. Gà cúng luộc để nguyên con chứ không chặt.

Ngoài ra còn có ba dĩa cua tợ hột (cua tợ hột là bộ ba gồm một con cua, một cục thịt ba chỉ xắt vuông và một quả trứng luộc). Và phải có thêm dĩa cá nướng, rau luộc và mắm nêm. Má nói mâm cơm cúng có thể thiếu món cao sang nhưng không được thiếu mấy món bình dân này.

Có thể ông bà xưa cho rằng các bậc tiền bối khi đến đây khai hoang mở đất hay ăn những món dân dã này chăng?

Ngày cúng đất con cháu tập trung về đông đủ, xúm xít mỗi người một việc, xúm xít nấu nướng bày biện trong nhà, ngoài sân.

Thường từ chiều hôm trước, ba tôi đã cắt bẹ chuối, làm sẵn một chiếc bè nhỏ, trong có mái chèo. Chiếc bè bằng bẹ chuối này khi cúng xong cho các cháu chạy bè. Chạy bè tức là đi thả bè, tức là gắp thức ăn, mỗi thứ một ít tượng trưng để trong bè rồi đi thả. Thả chỗ nào có nước, thả ngoài ruộng, bàu hoặc sông. Đồ ăn trên bè cho chim chóc và côn trùng cùng hưởng.

Nhìn đám cúng đất mới thấy người quả thật tươm tất và chu đáo. Cúng tưởng cho ông bà, tổ tiên đến chư thần thổ địa đến các bác tứ phương, đến cả chim chóc, côn trùng cũng có phần. Tức là đối tượng nào cũng có phần, đối tượng nào cũng được thụ hưởng, được tri ân.

Cúng đất. Đó là nét phong tục, là nét văn hóa ở quê tôi từ xưa, đến nay còn gìn giữ.

Để ngày cúng đất chu tất, người nội trợ phải sắp xếp và chuẩn bị rất nhiều. Đó chính là cái tâm thành kính ghi ân, biết nghĩ tưởng tới những đấng linh thiêng và những người khuất mặt và vạn vật xung quanh.

Một chén chè, một dĩa xôi, một con gà, một miếng trầu, một miếng thịt, một quả trứng, một cọng rau, một con mắm nêm... Tất cả đó là tấm lòng, là tình yêu và sự gắn bó của người sống đối với cuộc đất cư trú và làm ăn sinh sống.

Giờ đây, lớp già lần lượt ra đi hoặc lui về phía sau, lớp trẻ tiếp nối. Cúng đất có phần giản tiện hơn để phù hợp với hoàn cảnh thực tế, nhưng những nghi thức cơ bản mà người xưa để lại, lớp trẻ vẫn gìn giữ.

Dân chài dong thuyền cúng tất niên ở cửa biển

Những ngày cuối năm âm lịch, ngư dân xã Cửa Việt tổ chức lễ cúng tất niên ở cửa biển - nghi thức truyền thống nhằm tạ ơn biển cả đã cho một năm mưa thuận gió hòa, tàu thuyền ra khơi bình an.