Tiến sĩ văn hóa học Hồ Văn Tường, giảng viên khoa thương mại và du lịch, Trường đại học Công nghiệp TP.HCM, lý giải ý nghĩa văn hóa của nghi thức này.

Cúng giao thừa đúng giờ Tý đón thiên quan

Tiến sĩ Hồ Văn Tường chia sẻ với Tuổi Trẻ Online rằng cúng giao thừa bắt buộc phải diễn ra vào giờ Tý, tức là từ 23h ngày 29 tháng chạp (tháng thiếu) đến 1h mùng 1. Vì đây là thời điểm thiên quan - các vị quan trên trời xuống ban phước cho nhân gian.

“Dân gian quan niệm đúng giờ Tý, ba vị thần (quan) cai quản năm cũ gồm Hành khiển, Phán quan, Hành binh sẽ bay về trời, đồng thời ba vị thần mới hạ giới để nhận nhiệm vụ năm mới.

Mâm cúng giao thừa có ý nghĩa tiễn các vị thần cũ và rước các vị thần mới đến kế thừa nhiệm vụ. Từ “giao thừa” cũng bắt nguồn từ sự bàn giao này”, ông Hồ Văn Tường giải thích thêm.

Cúng giao thừa phải được thực hiện ngoài sân vì đây là nghi thức đón các vị thần từ trời xuống, gồm Hành khiển đại vương (còn gọi là Hành khiển, vị thần cai quản năm), Phán quan (ghi chép công tội), Hành binh (giúp giải hòa xáo trộn và bảo vệ quan Hành khiển).  “Mục đích chính của cúng giao thừa là để đón thần thiên quan xuống ban phước” - tiến sĩ Hồ Văn Tường nhấn mạnh.

Về hướng bày mâm cúng, ông Hồ Văn Tường cho biết bàn cúng nên quay về hướng nam để đón Hỷ thần hoặc hướng tây để đón Tài thần. Tuy nhiên một số gia đình cẩn trọng hơn còn nhờ thầy xem hướng hợp tuổi gia chủ.

Mâm cúng không thể thiếu nhang, đèn, rượu, trà

Trong mâm cúng giao thừa, nhang đèn là lễ vật không thể thiếu. Hai cây đèn tượng trưng cho mặt trời và mặt trăng. Còn nhang tượng trưng cho các vì sao tinh tú.

Ngoài nhang đèn, mâm cúng còn cần có bình hoa, trái cây theo mùa (không bắt buộc loại cụ thể), vàng mã với số lượng vừa phải (cẩn trọng khi đốt để tránh hỏa hoạn). Đặc biệt không thể thiếu rượu và trà.

Ông Tường nói dân gian có câu “Vô tửu bất thành lễ”, tức là không có rượu không thành lễ nghĩa. Mâm cúng phải có rượu (có thể là rượu đế hoặc các loại rượu hiện nay). Trà được rót sau rượu, trước khi nhang cháy tàn.

Tùy điều kiện, gia chủ có thể chuẩn bị thêm các loại bánh cúng dịp Tết như: bánh chưng, bánh tét, bánh ít. Nếu chu đáo hơn, gia chủ có thể cúng gà luộc, xôi - thường là xôi gấc (có màu cam) với mong muốn cầu hạnh phúc, may mắn năm mới. Việc bày mâm cỗ đầy đủ cũng tùy tâm và điều kiện của gia chủ.

Sau khi thắp đèn, rót rượu, thắp nhang, gia chủ khấn ba vị quan. Nội dung khấn không cần rập khuôn văn mẫu, miễn thể hiện được tấm lòng.

Nội dung khấn thường gồm: xưng tên gia chủ, cảm ơn và tiễn thần cũ, cung nghinh thần mới, cầu mong gia đình và dân gian vạn điều tốt đẹp. “Nếu khấn theo “văn mẫu” buộc gia chủ phải thuộc lòng”, ông Tường nói.

Giải thích rõ ý nghĩa cúng giao thừa đốt một nén nhang và lạy 5 lạy, tiến sĩ Hồ Văn Tường nói: “Nhất bái sinh (lạy người sống 1 lạy), nhị bái tử (lạy người mất 2 lạy), tam bái Phật (3 lạy), tứ bái thần (4 lạy), ngũ bái quân (lạy trời, vua, thánh 5 lạy)”. Vì vậy khi cúng giao thừa phải lạy 5 lạy.

Sau nghi thức ngoài sân, gia chủ vào nhà bày mâm cúng trên bàn thờ tổ tiên.

Theo tiến sĩ Hồ Văn Tường, thường từ sáng 28 hoặc 29 tháng chạp (tháng thiếu), gia chủ đã rước ông bà về ăn Tết. Vì vậy đêm giao thừa phải dâng mâm lễ đầu năm, thông báo giờ khắc năm mới.

Mâm cúng trong nhà gồm hoa trái, nhang đèn, rượu trà, bánh trái… dâng lên tổ tiên và các vị thần tại gia như ông Táo, Thần Tài, Thổ Địa…

Vì sao chọn gà trống luộc ngậm hoa hồng trong lễ cúng giao thừa?

Gà trống ngậm hoa hồng đỏ là hình tượng quen thuộc nhất trong mâm cúng đêm giao thừa và các dịp lễ trọng như rằm tháng giêng, đầy tháng, thôi nôi…