GS.TS.BS Phan Trọng Lân, viện trưởng Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương - Ảnh: DNCC

Tại hội nghị, GS.TS.BS Phan Trọng Lân, viện trưởng Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương, cho biết: "Khi dịch tễ học toàn cầu và trong nước có nhiều biến động, từ thay đổi mô hình bệnh tật theo độ tuổi và nhóm nguy cơ đến các thách thức đối với hệ thống y tế, cách tiếp cận dự phòng cần được đặt trong tổng thể chiến lược và dựa trên dữ liệu dịch tễ, bằng chứng khoa học cũng như kinh nghiệm quốc tế.

Trong đó, định hướng ‘miễn dịch trọn đời’ ngày càng được quan tâm như một khung tiếp cận theo vòng đời để nâng cao hiệu quả bảo vệ sức khỏe cộng đồng."

Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh. Quá trình lão hóa đi kèm với suy giảm chức năng cơ thể và lão hóa hệ miễn dịch, làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh truyền nhiễm, ung thư và bệnh tự miễn.

PGS.TS.BS Lê Khắc Bảo, phó giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP. HCM, cho biết: "Người lớn tuổi, đặc biệt từ 65 tuổi trở lên, dễ mắc các nhiễm trùng đường hô hấp với mức độ nghiêm trọng và nguy cơ tử vong cao. 

Ngoài ra, các nhiễm trùng đường hô hấp không chỉ gây bệnh cấp tính mà còn làm trầm trọng thêm các bệnh mạn tính. Đặc biệt, đồng nhiễm virus và vi khuẩn có thể dẫn đến diễn tiến nặng và làm gia tăng nguy cơ tử vong. Do đó, chủ động phòng ngừa cần được cân nhắc ở nhóm bệnh nhân này".

Tuy nhiên, thực tế triển khai tại Việt Nam cho thấy còn khoảng cách lớn so với nhu cầu. Khảo sát của Trường Đại học Y Hà Nội năm 2024 tại một điểm phòng ngừa ở Hà Nội chỉ ra rằng tỉ lệ người lớn đã phòng ngừa phế cầu chỉ đạt 11,5%. Còn theo khảo sát Bộ Y tế năm 2023, chưa đến 6% người cao tuổi phòng cúm hàng năm, phần lớn do tâm lý chủ quan và thiếu tư vấn y tế chủ động.

Theo các chuyên gia y tế tại hội nghị, tỉ lệ dự phòng thấp không phải chỉ do thiếu dịch vụ mà còn do những rào cản tâm lý, nhận thức và tiếp cận thông tin mà hệ thống y tế chưa giải quyết hiệu quả.

Vấn đề này được giáo sư Jana Shaw, bác sĩ y khoa, thạc sĩ y tế công cộng, Trường Y - Đại học Upstate, Syracuse (New York, Mỹ) nêu ra tại hội nghị khi cho rằng việc do dự trong quyết định chủ động sử dụng vắc-xin là một trong những nguyên nhân và rào cản chính dẫn đến tỉ lệ tiêm chủng thấp.

GS. Jana Shaw nhận định: "Sự do dự không nhất thiết đồng nghĩa với từ chối. Trong nhiều trường hợp, đó là trạng thái phân vân hoặc trì hoãn, ngay cả khi dịch vụ đã sẵn có. 

Các yếu tố góp phần có thể bao gồm niềm tin cá nhân, nhận thức về nguy cơ mắc bệnh và mức độ nghiêm trọng của bệnh, đánh giá về độ an toàn của biện pháp can thiệp, cũng như những rào cản liên quan đến khả năng tiếp cận và chi phí.

Nhân viên y tế đóng vai trò then chốt thông qua việc lắng nghe với sự thấu cảm, truyền đạt rõ ràng về nguy cơ và lợi ích, đồng thời cung cấp tư vấn và hỗ trợ mang tính cá nhân hóa là những yếu tố góp phần xây dựng niềm tin và hỗ trợ người dân ra quyết định phù hợp".

Các chuyên gia y tế thảo luận tại hội nghị - Ảnh: DNCC

Các dữ liệu từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho thấy miễn dịch chủ động liên quan đến khoảng 30 bệnh truyền nhiễm và giúp tránh khoảng 5 triệu ca tử vong mỗi năm. Qua đó, nhấn mạnh vai trò của đầu tư cho dự phòng trong việc cải thiện sức khỏe dân số.

Ở chiều ngược lại của vòng đời, trẻ nhũ nhi và trẻ nhỏ lại là nhóm dễ bị ảnh hưởng bởi các tác nhân hô hấp thường gặp bởi hệ miễn dịch chưa phát triển đầy đủ. Điều này tạo ra nhu cầu nhìn dự phòng theo "hành trình", tức xem xét rủi ro và nhu cầu bảo vệ sức khỏe theo từng giai đoạn phát triển thay vì chỉ từng bệnh riêng lẻ.

Theo một nghiên cứu trên Tạp chí Quốc tế về Bệnh truyền nhiễm, trên phạm vi toàn cầu, nhiễm trùng đường hô hấp dưới do virus và vi khuẩn vẫn là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong. 

Năm 2023, toàn cầu ghi nhận khoảng 2,5 triệu ca tử vong do viêm phổi, trong đó phế cầu là nguyên nhân hàng đầu. Khoảng 197.000 ca tử vong mỗi năm ở trẻ dưới 5 tuổi, trong khi trẻ sơ sinh ghi nhận khoảng 24.000 ca tử vong do nguy cơ nhiễm khuẩn nặng.

Virus hợp bào hô hấp (RSV) lại là một trong những tác nhân thường gặp gây nhiễm trùng hô hấp dưới cấp tính ở trẻ nhũ nhi và trẻ nhỏ. Hầu như tất cả trẻ em đều từng nhiễm RSV trước 2 tuổi. Đáng chú ý, một số nghiên cứu ghi nhận tỉ lệ lớn trẻ nhập viện do RSV là trẻ sinh đủ tháng và khỏe mạnh.

Theo phân tích tổng hợp do các chuyên gia y tế thực hiện năm 2025 về xu hướng nhiễm virus hợp bào hô hấp (RSV) trong các trường hợp nhiễm trùng đường hô hấp ở trẻ từ 0 đến 5 tuổi tại khu vực Tây Thái Bình Dương và Đông Nam Á, Việt Nam ghi nhận tỉ lệ nhiễm RSV ở mức cao (35,5%), chỉ đứng sau Myanmar và New Zealand. Đáng lưu ý, RSV có xu hướng lưu hành quanh năm tại Việt Nam.

Từ các nhóm nguy cơ khác nhau, khái niệm "miễn dịch trọn đời" được nhắc đến như khung tiếp cận theo vòng đời trong y tế dự phòng giúp cộng đồng chuyên môn nhìn nhận dữ liệu dịch tễ, thực hành lâm sàng và kinh nghiệm quốc tế một cách hệ thống hơn, phù hợp với nhu cầu sức khỏe thay đổi theo tuổi và nhóm nguy cơ.