Chuẩn hóa thu gom: Bệ đỡ cho hạ tầng EPR vận hành hiệu quả

Chuẩn hóa mắt xích thu gom sẽ là nền tảng quan trọng để dòng nguyên liệu tái chế trở nên ổn định và đưa trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) đi vào thực chất.

Mắt xích nào đang đứt?

Thu Hương, 26 tuổi, ngụ phường Nhiêu Lộc, kể với Tuổi Trẻ rằng, từ thời còn học đại học 6 năm trước, trường cô đã bố trí hai thùng để phân loại rác. Ban đầu, Hương khá nghiêm túc với việc này mỗi lần bỏ rác. Thế nhưng, sau một lần chứng kiến rác đã phân loại bị đổ chung vào xe thu gom, cô dần nản lòng.

“Nhìn cảnh đó mình thấy không còn động lực phân loại nữa, cũng không còn quá chú tâm đến việc bỏ rác đúng thùng tại trường”, Hương chia sẻ.

Câu chuyện của Hương không phải cá biệt. Tình trạng rác đã phân loại vẫn bị gom chung trở lại đang diễn ra ở nhiều nơi, khiến nỗ lực phân loại tại nguồn của người dân dần mất ý nghĩa.

Bàn về vấn đề này, ông Hồ Kiên Trung, Phó cục trưởng Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết tại nhiều địa phương vẫn tồn tại cách nhìn rác là thứ cần thu gom rồi đưa đi xử lý. Do chưa tính toán bài toán kinh tế và đầu ra sau phân loại, tình trạng rác bị gom chung trở lại vẫn tiếp diễn.

Do vậy, các địa phương cần chủ động tìm kiếm đầu ra cho chất thải. Từ rác hữu cơ như thức ăn thừa, phụ phẩm nông nghiệp đến các loại rác vô cơ có khả năng tái chế hoặc khó tái chế, nếu tìm được đầu ra phù hợp đều có thể tạo ra giá trị kinh tế.

Ở góc độ người trực tiếp thu gom, ông Phạm Văn Khanh, Giám đốc Liên hiệp HTX Môi trường Đồng Tâm, cho rằng các chính sách thời gian qua vẫn chủ yếu dừng ở tuyên truyền, khuyến khích phân loại rác tại nguồn, trong khi chế tài chưa thực sự hiệu quả.

Theo ông Khanh, người thu gom rác lâu nay vẫn chủ động tìm và tách những vật liệu có giá trị ngay trong túi rác.

“Chai nhựa, giấy vụn... đó là phế liệu bán được và cũng là thu nhập thêm của chúng tôi. Khi giá thu mua phế liệu đủ tốt, người đi gom rác sẽ chủ động thu hồi những vật liệu có thể bán. Đó chính là đòn bẩy kinh tế hiệu quả cho phân loại rác tại nguồn”, ông Khanh nhấn mạnh.

Nối lại những mắt xích, mở đường cho tái chế

Từ thực tế này, bà Nguyễn Thanh Giang, đại diện Ban lãnh đạo PRO Việt Nam, cho rằng nhận thức của người dân về phân loại rác tại nguồn đang chuyển biến tích cực. Trong khi đó, khung pháp lý cũng từng bước hình thành nền tảng cho kinh tế tuần hoàn và EPR.

Tuy nhiên, theo bà Giang, người dân phân loại được rác mới chỉ là bước đầu. Phía sau đó phải có một hệ thống đủ năng lực tiếp nhận, thu gom, phân loại và đưa vật liệu vào tái chế. Nếu các mắt xích này không kết nối, việc phân loại tại nguồn khó tạo ra dòng nguyên liệu ổn định cho thị trường tái chế.

Đây cũng là khoảng trống PRO Việt Nam tập trung tham gia trong hơn 7 năm qua. Theo bà Giang, PRO không chỉ tuyên truyền nâng cao nhận thức mà còn hướng đến kết nối các mắt xích trong chuỗi giá trị bao bì, từ thu gom đến tái chế; xây dựng cơ chế khuyến khích, ứng dụng công nghệ để nâng hiệu quả thu gom, minh bạch dữ liệu và nâng năng lực tái chế.

Theo tổ chức này, đến nay đã thu gom và tái chế gần 180.000 tấn bao bì các loại, đồng thời hỗ trợ lực lượng thu gom dân lập nâng cao năng lực để tham gia sâu hơn vào chuỗi tái chế.

Cùng quan điểm, ông Tạ Đình Thi, Phó chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, cho rằng điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là sự thiếu đồng bộ của toàn bộ chuỗi, từ phân loại, thu gom, vận chuyển đến xử lý. “Muốn phân loại rác tại nguồn thành công thì phải làm đồng bộ cả hệ thống”, ông Thi nhấn mạnh.

Cùng với hạ tầng, cần phân cấp, trao quyền chủ động và tăng trách nhiệm cho địa phương. Mỗi nơi có đặc thù về dân số, địa hình và hạ tầng khác nhau nên cần xây dựng lộ trình, cơ chế giá dịch vụ và lựa chọn công nghệ phù hợp.

Song song với đó, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) cần được thúc đẩy gắn với thị trường tái chế, để vật liệu sau thu gom thực sự trở thành nguồn nguyên liệu cho sản xuất. Khi các mắt xích từ hộ gia đình, lực lượng thu gom, doanh nghiệp đến cơ sở tái chế được kết nối, việc phân loại rác tại nguồn mới có thể tạo ra giá trị thực tế.

“Muốn phân loại rác tại nguồn thành công thì phải làm đồng bộ cả hệ thống, từ giảm phát sinh, phân loại, thu gom, vận chuyển, tái sử dụng, tái chế đến xử lý phần chất thải còn lại. Đây cũng là bước chuyển cần thiết từ tư duy ‘quản lý rác thải’ sang ‘quản lý tài nguyên từ chất thải’”, ông Thi nhấn mạnh.

PRO Việt Nam tiếp sức lực lượng thu gom rác dân lập

Theo bà Nguyễn Thị Hoài Linh, Trưởng đại diện Tổ chức Hành động vì môi trường và Phát triển tại Việt Nam (ENDA Việt Nam), nghề thu gom rác thuộc nhóm 10 nghề nguy hiểm nhất thế giới. Người lao động thường xuyên đối mặt với nguy cơ tai nạn giao thông, vật sắc nhọn, hóa chất, chất thải sinh học cũng như các vấn đề về điều kiện và tư thế lao động.

Trong khi đó, lực lượng thu gom dân lập đang đảm nhận phần lớn việc thu gom rác sinh hoạt. Theo PRO Việt Nam, việc nâng cao năng lực, từng bước chuẩn hóa lực lượng này sẽ giúp củng cố khâu thu gom, kết nối tốt hơn với phân loại, tái chế và đáp ứng yêu cầu trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR).

Do đó, trong tháng 9 này, PRO Việt Nam đã phối hợp ENDA Việt Nam tổ chức chương trình hỗ trợ, tập huấn an toàn lao động và các hoạt động an sinh cho lực lượng thu gom rác phi chính thức. Dịp này, 2.350 bộ đồ bảo hộ lao động và 1.579 gói bảo hiểm tai nạn được trao cho lực lượng thu gom tại các hợp tác xã môi trường trên địa bàn TP.HCM.

Phân loại rác: Đừng để công sức phân loại thành… rác

Người dân được yêu cầu phân loại rác tại nguồn. Nhưng nếu phía sau cánh cửa, những túi rác đã phân loại lại được gom chung, mọi nỗ lực sẽ mất ý nghĩa.