Vụ việc gian lận thi tốt nghiệp THPT tại Tuyên Quang với hàng loạt điểm 10 bất thường là minh chứng đau lòng, cho thấy áp lực thành tích từ người lớn đã đẩy học sinh vào vòng xoáy gian dối, ít nhiều ảnh hưởng đến tương lai của một số trẻ.

Chúng ta thấy rõ trong công tác quản lý và tổ chức hoạt động giáo dục, nhiều lãnh đạo nhà trường (thậm chí cả lãnh đạo ngành giáo dục, nhất là ở địa phương) đặt nặng chỉ tiêu điểm số, tỉ lệ tốt nghiệp cao để báo cáo thành tích.

Thay vì tạo môi trường học tập sáng tạo, khuyến khích tư duy phản biện, phê phán, một số nơi tổ chức ôn thi kiểu "công nghiệp", ép học sinh học thuộc lòng, thậm chí ngầm cho phép "hỗ trợ" trong giờ học.

Người lớn làm gương xấu khi chạy theo danh hiệu "trường chuẩn", "giáo viên giỏi", "địa phương có tỉ lệ cao"… bằng cách che giấu hạn chế thực tế của học sinh. Điều này không chỉ làm méo mó mục tiêu giáo dục mà còn hủy hoại nhân cách thế hệ trẻ ngay từ gốc rễ.

Trong việc kiểm tra, đánh giá, vai trò của người lớn càng quan trọng. Giáo viên chấm bài thiên vị, cán bộ giám thị bỏ qua vi phạm, thậm chí trực tiếp "hướng dẫn" thí sinh như vụ Tuyên Quang là những hành vi đáng lên án.

Hệ thống đánh giá hiện nay vẫn quá chú trọng kết quả điểm số ở một cuộc thi cụ thể thay vì quá trình học tập. Kết quả là học sinh học để "đối phó" chứ không phải để trưởng thành. Nếu người lớn không nghiêm trong giám sát, sử dụng công nghệ giám thi và áp dụng quy trình minh bạch, thì học dối sẽ trở thành "văn hóa ngầm" khó loại bỏ.

Trong việc nêu gương về học tập, người lớn phải là tấm gương sáng. Thầy cô, lãnh đạo, nhất là cán bộ, đảng viên, cần thể hiện thái độ tôn trọng tri thức thật, khuyến khích học sinh dám nghĩ, dám làm, chấp nhận thất bại.

Thay vì khoe bằng cấp, điểm số bề mặt, hoặc chỉ quan tâm việc để "qua môn", "xong chương trình", "đủ chuẩn"…, hãy học để lấy kiến thức thực sự và tập trung kể câu chuyện về sự kiên trì, sáng tạo và trung thực của chính bản thân. Gia đình và xã hội cũng cần thay đổi quan niệm: không coi điểm cao là tất cả, mà đánh giá con người qua năng lực thực tiễn, tư duy phân tích và đạo đức nghề nghiệp.

Học dối, thi giả thường xuất phát từ người lớn (giáo viên, cán bộ quản lý, lãnh đạo ngành) do áp lực thành tích, lợi ích cá nhân và tư duy hình thức.

Để chống học dối hiệu quả, về tổng thể cần giải pháp đồng bộ. Trước hết, thay đổi cơ chế đánh giá thành tích giáo dục, giảm áp lực điểm số cho trường và giáo viên. Tăng cường thanh tra, giám sát độc lập, áp dụng công nghệ chống gian lận.

Quan trọng nhất là thay đổi nhận thức xã hội: giá trị con người không nằm ở điểm 10 tròn trịa hay bằng cấp đẹp, mà ở khả năng giải quyết vấn đề thực tiễn. Khi tuyển dụng và đề bạt, doanh nghiệp và cơ quan nhà nước cần ưu tiên kỹ năng thực tế hơn thành tích hình thức.

Để chữa tận gốc, cần các giải pháp cụ thể, tập trung vào chính người lớn. Đó là thay đổi cơ chế đánh giá thành tích của người lớn, như giảm mạnh chỉ tiêu điểm số và tỉ lệ giỏi; nên chuyển từ đánh giá dựa chủ yếu vào điểm thi tốt nghiệp, tỉ lệ đậu đại học sang đánh giá quá trình (tỉ lệ học sinh tham gia nghiên cứu khoa học, kỹ năng sống, phản hồi từ phụ huynh và học sinh…).

Đó là tăng cường giám sát và minh bạch từ người lớn, như áp dụng công nghệ giám sát (sử dụng camera AI giám thi, phần mềm chấm bài tự động, ngân hàng câu hỏi ngẫu nhiên...); thanh tra ngẫu nhiên và độc lập; cho phép báo cáo, tố cáo bằng những hình thức phù hợp (như xây dựng đường dây nóng và nền tảng trực tuyến để học sinh, phụ huynh tố cáo giáo viên, lãnh đạo ép học dối mà không sợ bị trù dập)...

Đó là rèn luyện đạo đức cho người lớn, như chương trình bồi dưỡng bắt buộc hằng năm dành cho tất cả giáo viên và cán bộ quản lý về "Đạo đức nghề nghiệp và chống gian dối", có thi và đánh giá, nhằm nhấn mạnh tư duy "học thật - thi thật" và hậu quả lâu dài của gian lận.

Thay đổi cách tuyển dụng và sử dụng con người, trong đó cần ưu tiên năng lực thực tế, giảm vai trò của điểm thi, bằng cấp trong tuyển dụng; tăng bài kiểm tra năng lực, phỏng vấn sâu, thử việc dài hạn…

Khi xã hội không còn "sùng bái" điểm 10, không còn sính bằng cấp, áp lực thành tích từ người lớn sẽ giảm mạnh, từ đó tinh thần thực học, thực nghiệp sẽ được phát huy.

Ngoài ra, trong nhà trường cần có cơ chế để phụ huynh tham gia giám sát, như tổ chức hội đồng phụ huynh độc lập tham gia đánh giá hoạt động nhà trường, phản biện kế hoạch ôn thi nếu thấy có dấu hiệu quá tải…

Cải cách chương trình theo hướng giảm kiến thức thuộc lòng, tăng học dự án, tư duy phê phán để học sinh không cần "học dối" mới theo kịp…

Như vậy, cái gốc của học dối nằm ở người lớn. Khi người lớn thay đổi tư duy từ "thành tích bề mặt" sang "chất lượng thực chất", chấp nhận rủi ro ngắn hạn để đổi lấy lợi ích lâu dài thì học dối sẽ tự giảm. Yêu cầu cao nhất là ý chí chính trị mạnh mẽ từ lãnh đạo ngành và sự giám sát của toàn xã hội. Chỉ khi thầy cô, cán bộ sống thật và làm thật, học sinh mới thực sự tin vào giá trị của tri thức chân chính.

Từ vụ hơn 140 điểm 10 toán ở Tuyên Quang: Chặn gian lận từ đâu?

Theo các chuyên gia, dù hàng rào chặn gian lận thi cử trong kỳ thi tốt nghiệp THPT có chặt chẽ đến đâu, nếu con người cố tình thực hiện hành vi gian lận thì vẫn cho ra những kết quả méo mó, không đúng năng lực.