Chiếc xe bay và giấc mơ công nghệ của Việt Nam

Ngày 15-10, Tesla trình diễn chiếc Roadster có thể nhấc khỏi mặt đất, xoay trên không rồi hạ xuống nhờ các bộ đẩy phát triển cùng SpaceX. Màn trình diễn chỉ kéo dài vài giây, chưa biến chiếc xe thành phương tiện bay thực thụ, nhưng đủ khiến công chúng kinh ngạc.

Trong khi đó, taxi Waymo tại Mỹ âm thầm đón trả khách mà không cần tài xế. Khởi đầu từ dự án Google năm 2009, công nghệ xe tự lái nay đã phục vụ hàng triệu chuyến đi thương mại.

Xe bay gây ấn tượng bởi khả năng công nghệ, còn xe tự lái mang lại lợi ích thiết thực cho người già, người khiếm thị và những người không thể tự lái xe. Sự khác biệt ấy đặt ra câu hỏi: Ý tưởng nào xứng đáng được đầu tư nhiều năm nghiên cứu?

Từ tham vọng lớn đến quyết định dừng: Cách Google làm đổi mới sáng tạo

Waymo bắt nguồn từ X, phòng thí nghiệm công nghệ tiên phong của Google, nay thuộc Alphabet, còn được gọi là Moonshot Factory. Tên gọi này gợi đến tham vọng đưa con người lên Mặt trăng, chỉ những dự án theo đuổi mục tiêu lớn bằng giải pháp khoa học, công nghệ đột phá.

Theo Eric "Astro" Teller, lãnh đạo Moonshot Factory, một dự án phải giải quyết vấn đề ảnh hưởng đến hàng triệu người, tạo ra giải pháp khác biệt căn bản và có cơ sở khoa học để hiện thực hóa trong khoảng 5-10 năm.

Hàng trăm ý tưởng được xem xét, nhiều ý tưởng bị loại chỉ sau vài tuần. Các nhóm ban đầu nhận kinh phí nhỏ để thử nghiệm phần khó nhất; chỉ khi chứng minh được triển vọng, họ mới được cấp thêm nguồn lực.

Dự án Foghorn cho thấy ngay cả công nghệ khả thi cũng chưa chắc được tiếp tục. Nhóm nghiên cứu từng phát triển công nghệ sản xuất nhiên liệu trung hòa carbon từ nước biển, nhưng dự án bị dừng vì chi phí khó cạnh tranh với xăng trong thời hạn đặt ra.

Bài học ở đây là đổi mới sáng tạo không đồng nghĩa với theo đuổi mọi ý tưởng bằng mọi giá. Chọn đúng dự án quan trọng không kém biết khi nào nên dừng.

Việt Nam đã có những bài toán đủ lớn?

Năm 2025, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố danh mục 21 bài toán lớn, từ trí tuệ nhân tạo, bán dẫn đến công nghệ sinh học và viễn thông thế hệ mới. Đây là những mục tiêu cần thiết để Việt Nam làm chủ công nghệ, phát triển công nghiệp.

Nhưng bên cạnh việc làm chủ công nghệ hiện có, Việt Nam cần chủ động tìm những vấn đề mà lời giải vẫn vượt ngoài khả năng của công nghệ hiện tại.

Ở Đồng bằng sông Cửu Long, xâm nhập mặn và thiếu nước ngọt đang đặt ra thách thức lớn, trong khi khai thác nước ngầm góp phần khiến mặt đất sụt lún. Làm thế nào bảo đảm nguồn nước ổn định, chi phí phù hợp cho hàng triệu người dân mà giảm phụ thuộc vào nguồn nước ngầm?

Nếu chỉ hỏi có thể dùng trí tuệ nhân tạo dự báo xâm nhập mặn hay không, chúng ta đã chọn công cụ trước khi xác định đầy đủ bài toán. Một mục tiêu rộng hơn có thể mở ra nhiều hướng nghiên cứu, từ thủy văn, vật liệu lọc nước, công nghệ tích trữ đến dự báo và tối ưu hệ thống.

Đôi khi sản phẩm đầu tiên của một Moonshot Factory chưa phải công nghệ mới, mà là những bài toán được đặt đúng.

Xây dựng một công xưởng cho những ý tưởng đột phá

Tôi hình dung một Moonshot Factory của Việt Nam có thể bắt đầu bằng nhóm nhà khoa học, kỹ sư và chuyên gia công nghệ, phối hợp với doanh nghiệp, địa phương, viện nghiên cứu để nhận diện những vấn đề lớn và giới hạn khoa học cần vượt qua.

Các nhà khoa học trong và ngoài nước được mời đề xuất chương trình đột phá và trực tiếp dẫn dắt nghiên cứu. Đề án cần được đánh giá không chỉ qua tầm vóc ý tưởng, mà còn qua cơ sở khoa học, năng lực tập hợp nhóm và khả năng kiểm chứng những giả thuyết khó nhất.

Nhóm được chọn sẽ nhận kinh phí thăm dò để thử nghiệm phần cốt lõi. Kết quả khả quan mở đường cho đầu tư lớn hơn; những hướng không còn triển vọng cần được điều chỉnh hoặc dừng lại.

Việt Nam không nhất thiết phải lập quỹ mới hay xây thêm cơ sở nghiên cứu. Nghị định 229/2026 về NAFOSTED đã mở rộng cơ chế tài trợ, kiểm chứng công nghệ và quản lý rủi ro theo kết quả. Tuy nhiên, để hình thành một Moonshot Factory thực sự, cần thay đổi cả cách đánh giá người dẫn dắt chương trình: dự án dừng đúng lúc vì bằng chứng khoa học không ủng hộ hướng đi không nhất thiết là thất bại quản lý.

Có thể thử nghiệm cách tiếp cận này ở một số chương trình trước khi mở rộng. Sự tham gia của trường đại học và viện nghiên cứu cũng giúp duy trì năng lực khoa học vượt ra ngoài lợi ích của từng doanh nghiệp.

Ngay cả khi không tạo ra công nghệ như kỳ vọng, dự án vẫn có thể để lại phương pháp, thiết bị và đội ngũ nhà khoa học trưởng thành qua thử thách.

Một chiếc xe biết bay có thể khiến thế giới ngước nhìn. Nhưng giấc mơ công nghệ lớn của Việt Nam cũng có thể bắt đầu từ cánh đồng thiếu nước, dòng sông đang đổi dòng hay một câu hỏi chưa ai đặt đúng.

Với nhà máy thông thường, người ta biết trước sản phẩm sẽ có hình hài gì. Còn với Moonshot Factory, ngay cả người xây dựng nó cũng chưa thể hình dung hết những gì sẽ ra đời.

Từ chiếc 'xe bay' của Elon Musk, chuyên gia lo sinh viên chưa ra trường, công nghệ đã bỏ xa

Các chuyên gia cho rằng công nghệ hiện thay đổi nhanh đến mức những công cụ sinh viên học hôm nay có thể đã khác khi các em tốt nghiệp sau 3-4 năm.