Bầu cử giữa kỳ có ý nghĩa gì đối với ông Trump và Quốc hội Mỹ?

Cuộc bầu cử giữa kỳ Mỹ ngày 3-11 không chỉ là cuộc đua giành ghế tại Quốc hội, mà còn là phép thử quan trọng đối với khả năng điều hành của Tổng thống Trump trong nửa cuối nhiệm kỳ.

Kết quả sẽ quyết định đảng nào nắm quyền kiểm soát Quốc hội, ảnh hưởng trực tiếp đến chương trình nghị sự của Nhà Trắng trong hai năm tới, đồng thời định hình cục diện quyền lực tại nhiều bang và địa phương trên khắp nước Mỹ.

Cuộc so găng gay cấn ở lưỡng viện

Bầu cử giữa kỳ diễn ra vào thời điểm giữa nhiệm kỳ của Tổng thống, đồng nghĩa với việc chiếc ghế tại Nhà Trắng không nằm trên lá phiếu. Trọng tâm hoàn toàn đổ dồn vào cuộc chiến giành quyền kiểm soát Quốc hội.

Cơ quan lập pháp Mỹ bao gồm hai viện: Hạ viện và Thượng viện. Hạ nghị sĩ có nhiệm kỳ hai năm, do đó toàn bộ 435 ghế tại Hạ viện sẽ được bầu lại vào ngày 3-11. 

Cục diện thực sự chỉ xoay quanh khoảng 50 cuộc đua có tính cạnh tranh cao nhằm quyết định thế đa số tại Hạ viện. 

Theo dự báo từ giới quan sát, Đảng Dân chủ nhiều khả năng sẽ giành quyền kiểm soát Hạ viện với cách biệt có thể lên tới 15 ghế.

Tuy nhiên cơ hội để phe Dân chủ chiến thắng tại Thượng viện lại mỏng hơn. Cơ quan này gồm 100 ghế với nhiệm kỳ sáu năm xen kẽ, nên chỉ có 35 ghế được đưa ra bầu lại đợt này.

Trong số đó chỉ khoảng hơn 10 cuộc đua được đánh giá là giằng co. Vì Phó tổng thống Mỹ có quyền bỏ phiếu phá vỡ thế hòa tại Thượng viện, phe Dân chủ sẽ cần ít nhất 51 ghế để nắm quyền kiểm soát.

Ý nghĩa từ quyền kiểm soát Quốc hội

Quốc hội có quyền thông qua luật và phê duyệt ngân sách liên bang. Nhưng ngay cả khi giành thế đa số ở cả hai viện, một đảng vẫn chưa chắc đã nắm trọn quyền định đoạt chương trình nghị sự lập pháp của đất nước.

Các dự luật chỉ cần đa số phiếu để được thông qua tại Hạ viện, nhưng tại Thượng viện, phần lớn dự luật cần ít nhất 60 phiếu để chấm dứt tranh luận và tiến tới biểu quyết. 

Quy định này (gọi là filibuster) giúp phe thiểu số có thể trì hoãn việc thông qua dự luật nếu không đủ phiếu để chấm dứt tranh luận. Vì vậy để thông qua nhiều dự luật, một đảng thường cần tranh thủ thêm sự ủng hộ từ các thượng nghị sĩ thuộc đảng đối lập.

Ngay cả khi dự luật "lọt cửa" Quốc hội, Tổng thống vẫn có quyền phủ quyết. Để bác bỏ quyền phủ quyết này, dự luật phải nhận được ít nhất 2/3 số phiếu tại cả hai viện.

Việc giành được sự ủng hộ rộng rãi của cả hai đảng để vượt qua quyền phủ quyết của Tổng thống là điều rất hiếm khi xảy ra.

Kịch bản Đảng Cộng hòa giữ vững vị thế tại Quốc hội

Đảng Cộng hòa hiện đang kiểm soát cả hai viện với 53 ghế ở Thượng viện và 218 ghế ở Hạ viện. Việc ông Trump ngồi tại Nhà Trắng giúp đảng này nắm giữ lợi thế "tam quyền" tuyệt đối trong hai năm qua.

Thế đa số này đã dọn đường cho ông Trump thông qua các chính sách mang tính di sản, bao gồm tăng mạnh tài trợ cho Cơ quan Thực thi di trú và Hải quan (ICE) và cắt giảm một số hình thức y tế công cộng trong đạo luật thuế 2025.

Nếu phe Cộng hòa duy trì kiểm soát Quốc hội, họ sẽ tiếp tục thúc đẩy chương trình nghị sự của ông Trump. Nhưng có một rào cản lớn là các nhà lập pháp sẽ phải dè chừng tâm lý cử tri khi cuộc bầu cử 2028 đến gần.

Kịch bản Đảng Dân chủ “lật ngược thế cờ”

Đảng nắm Quốc hội gần như có toàn quyền quyết định dự luật nào được đưa ra bỏ phiếu và vào thời điểm nào. Với phe Dân chủ, phần thưởng lớn nhất nếu chiến thắng là khả năng ngăn chặn ông Trump hiện thực hóa các chính sách trong hai năm tới.

Giới phân tích nhận định một Quốc hội do Đảng Dân chủ lãnh đạo sẽ chủ yếu "chơi lối phòng ngự", tập trung bác bỏ các đề xuất từ ông Trump.

Việc chuyển sang tấn công và thông qua các dự luật của riêng họ sẽ vô cùng khó khăn, bởi bất kỳ đạo luật nào cũng sẽ vấp phải quyền phủ quyết của Tổng thống.

Tuy nhiên việc nắm thế đa số giúp họ lồng ghép các ưu tiên chính sách vào những dự luật cấp vốn "bắt buộc phải thông qua". Bóng ma "đóng cửa chính phủ" có thể tạo áp lực buộc phe Cộng hòa phải nhượng bộ.

Ngoài ra nếu kiểm soát Hạ viện hoặc Thượng viện, Đảng Dân chủ sẽ lãnh đạo hàng chục ủy ban. Hạ viện cũng có thể đưa ra các điều khoản và bỏ phiếu luận tội Tổng thống bằng thế đa số quá bán. Dù vậy, để kết tội và phế truất Tổng thống, Thượng viện cần sự đồng thuận của hai phần ba số ghế.

Một điểm cần chú ý nữa là nếu nắm Thượng viện, phe Dân chủ có thể chặn đứng việc phê chuẩn các nhân sự chủ chốt mà ông Trump đề cử trong giai đoạn cuối nhiệm kỳ.

Ông Trump chi hơn 277 triệu USD cứu nguy Đảng Cộng hòa trước bầu cử

Ông Trump đang đẩy mạnh chi tiêu quảng cáo nhằm hỗ trợ các ứng viên Cộng hòa tại những cuộc đua then chốt trước thềm bầu cử giữa kỳ 3-11.