Bắt ốc bươu vàng bán tiền triệu: Có được mua bán sinh vật ngoại lai xâm hại?

Trước tình trạng thu mua ốc bươu vàng diễn ra tại nhiều địa phương miền Tây, đặc biệt ở Cần Thơ và các tỉnh lân cận trong mùa nước nổi, nhiều người dân tranh thủ ra đồng bắt ốc bán cho thương lái để kiếm thêm thu nhập. 

Sau khi thu mua, các cơ sở luộc, tách vỏ lấy thịt để cung cấp cho chợ, siêu thị, quán ăn hoặc làm thức ăn cho tôm, cá, gia súc.

Hoạt động này vừa giúp người dân có thêm nguồn thu, vừa góp phần hạn chế sự phát triển của loài gây hại lúa non. 

Tuy nhiên việc thu mua, sơ chế và tiêu thụ ốc bươu vàng cũng đặt ra những vấn đề về kiểm soát sinh vật ngoại lai xâm hại, an toàn thực phẩm và quyền lợi người tiêu dùng.

Bắt ốc ngoài đồng để bán khác với nuôi, giữ ốc sống để kinh doanh?

Về vấn đề này, luật sư Đào Thị Bích Liên (Đoàn luật sư TP.HCM) cho biết theo khoản 19 Điều 3 Luật Đa dạng sinh học năm 2008 (được sửa đổi, bổ sung năm 2025), loài ngoại lai xâm hại là loài ngoại lai lấn chiếm nơi sinh sống hoặc gây hại đối với các loài sinh vật bản địa, làm mất cân bằng sinh thái tại nơi chúng xuất hiện và phát triển.

Đáng chú ý, theo Phụ lục II ban hành kèm Thông tư 69/2025/TT-BNNMT của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, có hiệu lực từ ngày 15-1-2026, ốc bươu vàng (tên khoa học Pomacea canaliculata) thuộc danh mục loài ngoại lai xâm hại tại Việt Nam.

Như vậy ốc bươu vàng không phải là loài thủy sinh thông thường, mà thuộc nhóm sinh vật ngoại lai xâm hại, có khả năng sinh sản, phát tán nhanh, gây thiệt hại cho sản xuất nông nghiệp và ảnh hưởng đến hệ sinh thái bản địa.

Theo luật sư Liên, khoản 7 Điều 7 Luật Đa dạng sinh học hiện hành nghiêm cấm hành vi nhập khẩu, phát triển loài ngoại lai xâm hại, trừ trường hợp nhập khẩu để phục vụ mục đích nghiên cứu khoa học theo quy định pháp luật.

Pháp luật hiện hành không đặt ra quy định cấm người dân bắt, thu gom ốc bươu vàng trên đồng ruộng. Ngược lại, khoản 1 Điều 53 Luật Đa dạng sinh học còn thể hiện chính sách khuyến khích tổ chức, cá nhân tham gia cô lập, diệt trừ loài ngoại lai xâm hại.

Cụ thể quy định nêu rõ Nhà nước đầu tư, khuyến khích tổ chức, cá nhân đầu tư thực hiện các chương trình cô lập và diệt trừ loài thuộc danh mục loài ngoại lai xâm hại.

Khoản 2 Điều 51 Nghị định 45/2022/NĐ-CP quy định phạt tiền từ 5-10 triệu đồng đối với hành vi nuôi, lưu giữ, vận chuyển, trồng, cấy loài ngoại lai xâm hại ngoài phạm vi khu bảo tồn vì mục đích thương mại, trong trường hợp kiểm soát được sự phát triển, lây lan của chúng và chưa gây ra thiệt hại. Nếu chủ thể vi phạm là tổ chức, mức phạt gấp hai lần, tức từ 10-20 triệu đồng.

Trường hợp nhập khẩu trái phép hoặc phát tán loài ngoại lai xâm hại gây thiệt hại đến mức luật định, người vi phạm còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 246 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, về tội nhập khẩu, phát tán các loài ngoại lai xâm hại.

Vì vậy khi xem xét một trường hợp cụ thể cần làm rõ mục đích và hành vi của người thực hiện: chỉ bắt ốc ngoài đồng để tiêu diệt hay nuôi, lưu giữ, vận chuyển ốc sống nhằm mục đích thương mại. Tùy tính chất, mức độ vi phạm, cá nhân, tổ chức có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.

Bán thịt ốc phải bảo đảm an toàn thực phẩm, không được gây nhầm lẫn cho người mua

Đối với hoạt động mua bán thịt ốc bươu vàng đã luộc chín, tách vỏ để sử dụng làm thực phẩm, luật sư Liên cho biết các quy định về kiểm soát loài ngoại lai xâm hại không có quy định cấm hoạt động mua bán sản phẩm này sau sơ chế.

Tuy nhiên việc kinh doanh vẫn phải tuân thủ các quy định về an toàn thực phẩm, nguồn gốc nguyên liệu, điều kiện sơ chế, bảo quản và cung cấp thông tin cho người tiêu dùng.

Cụ thể cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm phải bảo đảm các điều kiện về địa điểm, trang thiết bị sơ chế, chế biến, bảo quản; có biện pháp phòng, chống côn trùng, động vật gây hại; duy trì điều kiện vệ sinh và lưu giữ thông tin về nguồn gốc, xuất xứ nguyên liệu.

Việc bảo quản thực phẩm cũng phải ngăn ngừa tác động của nhiệt độ, độ ẩm, côn trùng và những yếu tố gây ô nhiễm khác. Các điều kiện này được quy định tại Chương IV Luật An toàn thực phẩm năm 2010.

Theo luật sư Liên, nếu cơ sở có tình trạng thịt ốc sau khi luộc, tách vỏ không được bảo quản phù hợp, có ruồi bu quanh như thông tin báo chí phản ánh, đây là những dấu hiệu đáng lo ngại về điều kiện vệ sinh, an toàn thực phẩm và cần được cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, xác minh, xử lý.

Nếu xác định có vi phạm về điều kiện sản xuất, kinh doanh hoặc chất lượng an toàn thực phẩm, cơ sở vi phạm có thể bị xử phạt hành chính theo Nghị định 115/2018/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 124/2021/NĐ-CP.

Trường hợp hành vi có đủ yếu tố cấu thành tội phạm, người thực hiện còn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 317 Bộ luật Hình sự về tội vi phạm quy định về an toàn thực phẩm, với khung hình phạt cao nhất lên đến 20 năm tù.

Một vấn đề khác được đặt ra là việc sử dụng tên gọi để bán sản phẩm. Theo điểm a khoản 1 Điều 10 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023, tổ chức, cá nhân kinh doanh bị nghiêm cấm lừa dối hoặc gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng thông qua việc cung cấp thông tin sai lệch, không đầy đủ, không chính xác về sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ.

Do đó nếu có căn cứ xác định cơ sở kinh doanh sử dụng thịt ốc bươu vàng nhưng cố tình giới thiệu, quảng cáo hoặc bán dưới tên loại ốc bươu khác nhằm khiến người tiêu dùng hiểu sai về nguyên liệu, nguồn gốc hoặc giá trị thực của món ăn, hành vi này có thể bị xem xét xử lý theo quy định về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Cụ thể điểm a khoản 2 Điều 47 Nghị định 98/2020/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 24/2025/NĐ-CP, quy định phạt tiền từ 20-30 triệu đồng đối với thương nhân là cá nhân có hành vi lừa dối hoặc gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng thông qua việc cung cấp thông tin sai lệch, không đầy đủ, không chính xác về sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ.

Nếu thương nhân vi phạm là tổ chức, mức phạt gấp hai lần, tức từ 40-60 triệu đồng.

Luật sư Liên nhấn mạnh việc xác định hành vi vi phạm và mức xử phạt cụ thể phải căn cứ vào chủ thể thực hiện, tính chất, mức độ vi phạm và kết quả xác minh của cơ quan có thẩm quyền.

'Ăn bún riêu mà nhớ đến ốc bươu vàng là cảm giác bớt ngon'

Ăn ốc bươu vàng không có độc tố tự nhiên như lời đồn đại nhưng tiềm ẩn rất nhiều nguy hiểm cho sức khỏe nếu không được sơ chế và nấu chín kỹ.