Đó là những âm thanh cuối cùng kết nối các em với quê hương của mẹ.

Trên chuyến tàu lửa đi Đài Bắc, tôi ngồi kế một sinh viên năm 3 Đài Loan, khoa kinh doanh quốc tế, cùng Trường đại học Đông Hoa. Khi biết tôi là người Việt Nam, em nói: 

"Mẹ em cũng người Việt, nhà hồi xưa ở quận 5". Tôi hỏi em biết nói tiếng Việt không? Em trả lời chỉ nghe nói được hai chữ "ăn cơm!", "đi tắm!", vốn đã khắc sâu trong tâm trí em từ hồi nhỏ, khi mẹ gọi.

Vốn tiếng Việt của con trẻ Việt - Đài

Dù em không nói tiếng Việt, chúng tôi giao tiếp bằng ngôn ngữ khác, nhưng quanh toa tàu chúng tôi ngồi là một dòng cảm xúc rất gần gũi vì các em có huyết thống và gốc gác người Việt. Tôi tò mò về cuộc sống và bản sắc của những trẻ hai dòng máu, sinh ra trong làn sóng kết hôn của thế kỷ trước giờ nay đã vào đại học.

"Mẹ em là người Vĩnh Long, em không biết nói tiếng Việt, em chỉ biết vài từ như 'mẹ', 'ăn cơm'..." - một sinh viên trong câu lạc bộ trường tôi nói. Một lần gặp lại, tôi hỏi em Tết này có về ngoại không? 

Em ngừng lại hỏi: "Hè, trong tiếng Việt nói thế nào vậy anh?". Khi tôi vừa trả lời, em nói: "Hè, dề (về)" - khẩu âm miền Tây chuẩn từ cô bé, nghe vui tai và xúc động. Khoảnh khắc ấy cho tôi thêm trải nghiệm: ngôn ngữ chỉ là âm thanh, nhưng ngôn ngữ dính kết với huyết thống tạo nên sự quyến luyến thân thuộc.

"Mẹ em người Sài Gòn, em chỉ biết từ ăn cơm, mẹ, bà ngoại. Hồi nhỏ mẹ và ngoại hay dạy, nhưng lớn lên em quên hết rồi" - một cô bé ở thành phố Cao Hùng cũng trả lời như những bạn trẻ Việt - Đài mà tôi gặp. "Ăn cơm", "mẹ", "đi tắm", thi thoảng là "ngoại" là những từ tiếng Việt hiếm hoi mà các bạn trẻ này biết nói và nghe. Dường như đó là vốn từ vựng căn bản nhất mà các em hiểu được.

"Nó không biết nói em ơi, hồi nhỏ chị không có dạy" - đa số các chị người Việt đều trả lời tương tự khi tôi hỏi về con mình.

Những ngoại lệ quý giá

Trong những bạn Việt - Đài tôi gặp, có ba bạn nói được tiếng Việt. Một cậu bé là con một chị người Hải Phòng bán đồ ăn sáng trên đường Chí Học. Chị nói chuyện bằng tiếng Việt với con từ nhỏ, rồi lớn lên, những lần về ngoại chơi ít ỏi tích lũy dần khả năng nghe nói cho em. Giờ cậu bé đều nói chuyện với nhà ngoại bằng tiếng Việt.

"Lấy cho chú ly trà đá đi con", chị gọi. "Dạ!", cậu bé trả lời. Cảm giác ấm áp, thân thuộc khi thấy người mẹ Việt và con có thể dùng tiếng mẹ đẻ để giao tiếp hằng ngày. Chị chủ quán khoe con cũng đang tập đọc và viết để nhắn tin cho ngoại. "Con gửi chú trà đá!" - cậu bé mang ly ra. Nghe âm thanh tiếng Việt từ một đứa trẻ sinh ra tại Đài Loan như nghe một âm thanh hay, gần gũi, thú vị và thiêng liêng...

"Dạ biết!", một cậu bé lớp 7 trả lời giọng miền Tây khi tôi hỏi "Con biết nói tiếng Việt không?" trong một hoạt động hè của thiếu niên thành phố Tân Bắc. Khi hỏi tên, cậu nói con tên Sơn. 

Đó là lần đầu tôi nghe một trẻ hai dòng máu Việt - Đài giới thiệu bằng tên tiếng Việt. Giọng rặt, chuẩn miền Tây của cậu nghe rất trong, không gợn chút khẩu âm con lai, hệt như sinh ra và lớn lên ở miền Tây. Dường như có lạch nước mát từ giọng nói của em. Cậu bảo tiếng Việt do bà ngoại dạy.

Có nhiều bạn nói được tiếng Việt là do cha mẹ... rạn nứt. Sau ly hôn, các chị mang con về Việt Nam sống hoặc gửi ở nhà ngoại rồi tiếp tục hành trình kiếm sống. Các em về quê ngoại, học cấp I, cấp II, biết tiếng Việt từ quê ngoại và trường học. 

Tôi gặp bạn sinh viên năm 3, cậu ở Đồng Tháp đến hết năm lớp 9 mới được mẹ đưa lại sang Đài Loan. Trong điều kiện không thuận vui của gia đình, cậu nhận thêm tài sản quý là tiếng mẹ đẻ trên quê ngoại.

Tôi hay mua rau và thực phẩm khô Việt Nam như mì tôm, nước mắm ở tiệm tạp hóa người Việt trên đường Chí Quang. Một cô gái Cần Thơ sinh hai bé gái ở một xóm nhỏ thưa thớt người. Mỗi lần mua rau là thấy các em ngồi chơi, lúc vui, lúc khóc nhè. Hai cô bé có mẹ người Việt nhưng âm thanh tiếng Việt dường như thiếu vắng trong cửa hàng. 

Mẹ bé, vì sợ con lớn không biết nói tiếng Hoa do xóm vắng, không có môi trường tiếng Hoa, cha lại suốt ngày lái xe chở hàng, nên đành nói tiếng Hoa với bé từ lúc còn đút bột. Chị đã "vô tình" giấu đi một tài sản - "tiếng mẹ đẻ" - trong những bối rối dạy con nghe - nói. Các em cũng từ từ bị mất đi những âm thanh thiêng liêng, êm ái, kết nối về quê ngoại, về đất nước quê hương của mẹ.

Một ngày tôi đến mua rau, nghe một chị người Việt, bà con của mẹ các bé, cũng lấy chồng ở đây, đút cho bé ăn. Chị nói chuyện với bé bằng tiếng Hoa, la bé bằng tiếng Hoa với khẩu âm không bản xứ nên nghe càng to và nặng. Trong khoảnh khắc ấy, nơi những người ngồi đó là hai người Việt, đứa trẻ có nửa huyết thống người Việt, là những người ruột rà, nhưng thiếu một sợi dây ruột thịt bện nối - tiếng Việt, tiếng của quê hương nhà ngoại.

Học sinh Đài Loan thi tập đọc… tiếng Việt

Mỗi học sinh Đài Loan tham dự sẽ đọc một đoạn thơ bằng tiếng Việt và được ban giám khảo cho điểm.