Cách trung tâm Hà Nội chừng 30km, cứ sau rằm tháng chạp hằng năm, thôn Tràng Cát (xã Thanh Oai, Hà Nội) - thôn nhỏ nép mình ven sông Đáy - lại tất bật với loại lá phủ một sắc xanh trải dài như một tấm thảm mát mắt tại vùng quê này.

Với hơn 1.300m² đất trồng dong, ông Nguyễn Văn Cường (60 tuổi) vừa bước vào mùa thu hoạch lá. Gia đình làm không xuể, ông thuê thêm người làm để kịp giao hàng cho khách.

"Sau khi cắt lá về, mọi người sẽ nhúng nước, sắp xếp lá thành từng bó, đợi đến 18 tháng chạp để xuất hàng. Năm nào cũng thế, rộ nhất là từ ngày 19 - 25 là hết vụ, từng đoàn xe lớn nhỏ sẽ kéo về thôn để nhập lá, mang đi khắp cả nước", ông Cường chia sẻ.

Lá dong Tràng Cát vốn có tiếng từ lâu, hơn 600 năm nay vẫn xanh trên vùng đất bãi ven sông Đáy.

Lá khi lớn có màu xanh non, mặt lá mềm, mịn, được ví như "lá lụa". Chính sắc xanh ấy khi gói bánh chưng sẽ thấm vào nếp, tạo nên màu bánh xanh mướt và mùi thơm rất riêng.

Bởi vậy từ đầu tháng chạp, thương lái khắp nơi đã tìm về đặt hàng từ sớm. Có khách lẻ đã chuyển khoản đặt trước hàng chục ngàn lá. Lại có người năm nào cũng "có bao nhiêu lấy hết".

Lá dong được chọn tỉ mỉ, đảm bảo kích thước đều, bản rộng 27-30cm là loại đẹp nhất có giá lên tới 300.000 đồng/100 lá. Lá nhì nhỏ hơn một chút (25-27cm) có giá từ 100.000 - 220.000 đồng/100 lá. Còn loại nhỏ nhất dùng gói bánh tẻ, bánh giò thì chỉ tầm 20.000 đồng/100 lá.

"Giá lá dong biến động theo thị trường, đặc biệt tăng cao khi khan hiếm", ông Cường nói thêm.

Cẩn thận đếm từng tàu lá, bà Nguyễn Thị Vân (vợ ông Cường) cho biết trong các công đoạn làm lá dong, khâu xếp và đếm là quan trọng nhất. Lá xấu, rách phải bỏ, lá đẹp phải đủ số lượng.

"Lúc đếm không ai dám nói chuyện, chỉ cần nhầm một tàu, người mua về đếm thiếu là mất uy tín. Thừa thì được, chứ thiếu là người ta bảo mình điêu", bà Vân bộc bạch.

Niềm vui mùa lá cũng xen lẫn nỗi lo. Trước tốc độ đô thị hóa, nhiều người dân trăn trở khi diện tích trồng dong có thể bị thu hẹp. "Chỉ sợ một ngày giống lá này mất đi thì tiếc lắm, mất đặc sản, mất truyền thống quê mình", bà Vân trầm giọng.

Bà Nguyễn Thị Chính - Chủ tịch Hội Nông dân xã Thanh Oai - cho hay hiện toàn xã có khoảng 400 hộ trồng lá dong, diện tích khoảng 30ha, thu nhập bình quân 15-20 triệu đồng/sào, tập trung chủ yếu vào dịp Tết.

"Nghề không đòi hỏi vốn lớn, chi phí chăm sóc thấp, phù hợp với phụ nữ và người cao tuổi. Sản phẩm không chỉ tiêu thụ trong nước mà còn được thu mua để xuất khẩu, địa phương chủ trương duy trì nghề truyền thống này, chưa có chính sách phát triển theo tiêu chuẩn OCOP", bà Chính nói.

Với người dân Tràng Cát, nghề trồng lá dong không chỉ là kế sinh nhai, đó còn là cách mà bà con tâm huyết giữ gìn màu xanh của truyền thống, gói ghém từng chiếc bánh chưng thơm nức đêm giao thừa, một phần ký ức không thể thiếu trong ngày Tết đoàn viên.

Lá dong Tràng Cát được biết đến bởi dáng lá bầu, bản rộng, xanh non, mỏng và dẻo hơn cả lá dong rừng nhờ được nuôi dưỡng bởi lớp phù sa màu mỡ ven sông Đáy. Nên khi gói bánh chưng, lá cho màu xanh tự nhiên, đẹp mắt, hương thơm dịu thấm vào hạt nếp.

Để thu hoạch, người dân dùng dao bổ cau cắt cuống lá sát gốc, tạo điều kiện cho cây tiếp tục ra lá non sau Tết. Cách thu hái thủ công này giúp giữ sức cây, duy trì giống lá dong truyền thống qua nhiều thế hệ.

Chợ bán lá dong nhộn nhịp, cả năm chỉ họp mấy ngày cận Tết

Đối với người dân Đà Nẵng, khu chợ bán lá dong trên đường Hải Phòng (quận Thanh Khê) đã trở nên quen thuộc. Những ngày cận Tết, phiên chợ độc đáo này lại nhộn nhịp, tấp nập người mua kẻ bán.