Vì sao trẻ không thích bạn vẫn phải chơi, không đồng tình vẫn phải làm theo?

Trao đổi với báo Tuổi Trẻ, TS tâm lý Giang Thiên Vũ - giảng viên khoa tâm lý học, Trường đại học Sư phạm TP.HCM - cho rằng mong muốn được bạn bè chấp nhận là nhu cầu tâm lý tự nhiên ở tuổi học đường. 

Tuy nhiên, khi nỗi sợ bị cô lập khiến trẻ liên tục chiều theo số đông, từ bỏ quan điểm và giới hạn cá nhân, điều đó có thể ảnh hưởng đến quá trình hình thành bản sắc và lòng tự trọng.

Không muốn bị bỏ lại phía sau trong nhóm bạn

* Thưa ông, vì sao ở lứa tuổi học đường, một số học sinh có xu hướng thay đổi hành vi, sở thích, thậm chí quan điểm cá nhân để phù hợp với nhóm bạn và được tập thể chấp nhận?

- Ở tuổi học đường, đặc biệt là giai đoạn vị thành niên, nhu cầu được bạn bè công nhận và thuộc về một nhóm trở nên mạnh mẽ. Đây là tâm lý tự nhiên khi trẻ dần chuyển sự quan tâm từ gia đình sang bạn bè và nhạy cảm hơn với đánh giá của người khác.

Tâm lý này có thể lý giải qua ảnh hưởng chuẩn mực xã hội: cá nhân điều chỉnh hành vi theo số đông không hẳn vì cho rằng số đông đúng, mà vì muốn được chấp nhận và tránh bị loại khỏi nhóm.

Chẳng hạn, học sinh có thể thay đổi cách ăn mặc, nói chuyện hoặc tham gia hoạt động mình không yêu thích chỉ để hòa nhập.

Tuy nhiên, chúng ta cần phân biệt giữa thích nghi xã hội và đánh mất bản sắc cá nhân. 

Việc điều chỉnh bản thân để hòa nhập là cần thiết, nhưng đáng lo ngại khi trẻ phải từ bỏ giá trị, nhu cầu và giới hạn của mình để được người khác công nhận.

* Vì sao có những học sinh dù không đồng tình với hành vi của nhóm bạn nhưng vẫn làm theo, hoặc im lặng khi chứng kiến bạn bị bắt nạt?

- Nhiều học sinh dù biết hành vi của nhóm bạn không đúng nhưng vẫn làm theo hoặc không dám lên tiếng vì sợ những hệ quả có thể xảy ra với mình.

Một trong những nguyên nhân quan trọng là áp lực đồng trang lứa. Khi việc phản đối nhóm có thể khiến trẻ bị chế giễu, cô lập hoặc trở thành mục tiêu bị bắt nạt tiếp theo, trẻ dễ đứng trước sự giằng co giữa điều mình cho là đúng và nhu cầu bảo vệ vị trí của bản thân trong tập thể.

Bên cạnh đó, là hiện tượng 'hiệu ứng người ngoài cuộc', khi có nhiều người cùng chứng kiến, mỗi cá nhân có thể cho rằng người khác sẽ lên tiếng, từ đó làm giảm cảm nhận trách nhiệm của chính mình.

Tuy nhiên, trong môi trường học đường, sự im lặng còn có thể xuất phát từ nỗi sợ bị trả đũa hoặc thiếu niềm tin rằng người lớn sẽ bảo vệ mình.

Tôn trọng sự khác biệt, nuôi dưỡng chính kiến của trẻ

* Những yếu tố nào ảnh hưởng đến tâm lý mong muốn được người khác chấp nhận ở trẻ, đặc biệt từ gia đình, nhà trường và môi trường sống?

- Mong muốn được người khác chấp nhận là nhu cầu cơ bản của con người, không phải biểu hiện tâm lý tiêu cực. Tuy nhiên, mức độ trẻ phụ thuộc vào sự công nhận bên ngoài chịu ảnh hưởng từ những trải nghiệm trong quá trình trưởng thành.

Gia đình là môi trường đầu tiên hình thành cảm nhận về giá trị bản thân. Nếu trẻ chỉ được yêu thương khi ngoan ngoãn, đạt thành tích tốt hoặc làm hài lòng người lớn, trẻ có thể nghĩ rằng giá trị của mình phụ thuộc vào đánh giá của người khác.

Ngược lại, việc được lắng nghe, tôn trọng cảm xúc và chấp nhận cả khi mắc sai lầm giúp trẻ xây dựng cảm nhận ổn định hơn về bản thân.

Ở trường học, những trải nghiệm bị từ chối, so sánh, chế giễu hoặc cô lập có thể khiến trẻ nhạy cảm hơn với nguy cơ bị loại trừ. Ngoài ra, mạng xã hội cũng góp phần khuếch đại tâm lý này khi lượt thích, bình luận và sự chú ý trở thành thước đo giá trị cá nhân.

* Gia đình và nhà trường cần tạo ra môi trường như thế nào để trẻ vừa có thể hòa nhập với tập thể, vừa tự tin thể hiện sự khác biệt và chính kiến của mình?

- Điều quan trọng là giúp trẻ hiểu hòa nhập không đồng nghĩa với hòa tan, khác biệt không có nghĩa bị tách khỏi tập thể. Gia đình và nhà trường cần tạo môi trường an toàn, nơi trẻ được lắng nghe, tôn trọng và tự tin bày tỏ quan điểm.

Trong gia đình, cha mẹ nên khuyến khích con đưa ra lựa chọn, bày tỏ ý kiến. Khi con có quan điểm khác biệt, thay vì bác bỏ, hãy lắng nghe và tìm hiểu lý do. Điều này giúp trẻ hiểu rằng bất đồng không đồng nghĩa với rạn nứt mối quan hệ.

Ở trường học, cần chú trọng giáo dục cảm xúc - xã hội, giúp học sinh nhận diện áp lực nhóm, thiết lập ranh giới, biết từ chối phù hợp và giải quyết bất đồng trong sự tôn trọng. 

Giáo viên cũng cần xây dựng văn hóa lớp học không dung túng bắt nạt, không chế giễu sự khác biệt và khuyến khích học sinh hỗ trợ, bảo vệ nhau bằng những cách an toàn.

Những tín hiệu từ con trẻ cha mẹ đừng vội xem nhẹ

Theo các chuyên gia tâm lý, trước khi con trẻ có hành vi tự hại bản thân, nếu bố mẹ đủ quan tâm có thể nhận biết sớm qua nhiều dấu hiệu như: con tự thu mình, mất kết nối, nói những câu tiêu cực.