Trong các tỉnh thành ở miền Tây, TP Cần Thơ và tỉnh Vĩnh Long có đông đồng bào Khmer sinh sống nhiều nhất. Hai địa phương này cũng có nhiều địa danh bắt đầu bằng chữ Trà, như Trà Vinh, Trà Cú, Trà Ôn, Trà Cuôn…

TP Cần Thơ, Vĩnh Long có nhiều địa danh bằng chữ Trà

Riêng tại TP Cần Thơ, dọc theo tuyến quốc lộ 1 có nhiều địa danh, công trình bắt đầu bằng chữ Trà, như cầu Trà Quýt, Trà Canh, Trà Men, Trà Tim, Trà Cuôn, Trà Đức… Theo nhà nghiên cứu Lê Trung Hoa, những địa danh này nghe rất giống nhau, nhưng chữ "Trà" ở Nam Bộ không có một nghĩa cố định.

Đặc biệt ở Sóc Trăng, Trà Vinh cũ, phần lớn các tên này là địa danh Khmer được người Việt nghe âm rồi Việt hóa, nên cùng viết thành "Trà" nhưng gốc Khmer có thể khác nhau.

Đơn cử như Trà Cuôn. Từ tiếng Khmer Trakun/Tra Kuoon, nghĩa là rau muống. Vì vậy có cách giải thích địa danh gốc là vùng/rạch có nhiều rau muống. Ở đây "Trà" chỉ là một phần của âm Trakun, không phải một từ riêng có nghĩa là ao hay sông.

Còn Trà Vinh, thường được giải thích từ Préah Trapeng; trapeng nghĩa là ao, vùng trũng chứa nước. "Trà" trong Trà Vinh là kết quả Việt hóa một phần âm của Trapeng.

Trong khi tên gọi Trà Cú phức tạp hơn. Theo tài liệu ngôn ngữ học, tên này bắt nguồn từ một cụm từ Khmer có âm cuối Thkó, rồi được người Việt đọc thành Trà Cú. Vì vậy chữ "Trà" ở đây cũng không thể tách riêng ra để dịch là một từ.

Trà Tim ở Sóc Trăng, tên Khmer là Chrôi Tưm. Tài liệu địa phương giải thích Chrôi là vùng, mũi, gò đất, còn Tưm có cách hiểu liên quan đến hai gò đất chạy song song; và từ Khmer này dần được Việt hóa thành "Trà Tim".

Riêng địa danh như Trà Men, Trà Quýt, Trà Canh… ở Sóc Trăng. Trong những trường hợp này, "Trà" lại có thể bắt nguồn từ tiếng Khmer là Tà, nghĩa là "ông". Trà Men (ông Men), Trà Quýt (ông Khvich hoặc ông Quýt), Trà Canh (ông Canh), Trà Tim Lớn...

Kết quả của quá trình người Việt mượn âm, nói trại

Theo TS Huỳnh Vũ Lam - Phó chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật TP Cần Thơ, chữ "Trà" trong các địa danh miền Nam không xuất phát từ một gốc, mà phần lớn là kết quả của quá trình người Việt mượn âm, nói trại hoặc ghi chép biến thể từ nhiều từ vựng tiếng Khmer với ý nghĩa hoàn toàn khác nhau.

Minh chứng tiêu biểu nhất là từ gốc "Trapéang" (nghĩa là vũng, bưng lầy) đã được nói trại thành tên vùng "Trà Bang". 

Khi gốc này ghép với từ "Prăc" hoặc "Préach" (nghĩa là Phật) để tạo thành "Préach Trapéang" hay "Prăc Prabăng" (Phật tìm gặp dưới ao/bưng).

"Quan lại người Việt xưa đã dùng chữ "Trà" để thay thế cho âm "Prăc" của người Khmer, từ đó hình thành nên tên gọi "Trà Vang" và sau này là "Trà Vinh".

Bên cạnh đó, chữ "Trà" còn là kết quả biến âm của từ "Thkó" (trong tên kinh "prêk cumnik thkó") được đọc trại thành Tà Cú rồi quen miệng gọi là "Trà Cú", hoặc bắt nguồn từ từ "Cà" (trong tên rạch "prêk oknà han") bị biến đổi thành Cà Hôn, rồi thành "Trà Hôn". Ngoài ra, Trà còn biến âm của Ta/Tà (ông); Tà Mên, đọc thành Trà Men", ông Huỳnh Vũ Lam giải thích thêm.

'Kinh' với 'kênh', tiếng Bắc và tiếng Nam

TTCT - Hiện nay nhiều địa phương ở miền Nam do không hiểu nên không những đổi gọi "kinh" thành "kênh" (danh từ chung) mà còn sửa cả địa danh (tên riêng), không giữ đúng tên gốc, thiệt là đáng rầu.