Trong tiểu thuyết Lộc Đỉnh Ký của Kim Dung, Thi Lang là một nhân vật phụ nhưng lại sắm vai trò quan trọng với cốt truyện. 

Nhân vật phản diện nhưng bất hạnh của Kim Dung

Kim Dung giữ nguyên các thông tin sơ lược về cuộc đời và binh nghiệp của Thi Lang, người từng phục vụ dưới trướng Trịnh Thành Công ở Đài Loan trước khi đầu hàng nhà Thanh. 

Kim Dung nổi tiếng với việc đề cao dòng dõi người Hán, cũng như tư tưởng trung quân ái quốc, và luôn xây dựng hình tượng hiệp nghĩa của các tổ chức phản Thanh, phục Minh trong nhiều bộ tiểu thuyết như Lộc Đỉnh Ký, Thư Kiếm Ân Cừu Lục...

Cũng vì vậy, Thi Lang bị biến thành nhân vật phản diện trong Lộc Đỉnh Ký, khi đầu hàng người Mãn Thanh và trở thành kẻ địch của Trần Cận Nam, quân sư nhà họ Trịnh, cũng là tổng đà chủ của Thiên Địa Hội. 

Ở cuối truyện, Thi Lang quyết đấu với Trần Cận Nam - sư phụ của Vi Tiểu Bảo rồi bại trận, được Trần Cận Nam tha chết nhưng sau đó bỏ chạy. Trần Cận Nam cuối cùng lại bị Trịnh Khắc Sảng hạ sát. 

Điều này ít nhiều dẫn đến xung đột giữa nhân vật chính Vi Tiểu Bảo và Thi Lang. Dù không đến mức tử địch, nhưng vị đô đốc hải quân này vẫn luôn trong thế đối đầu với Vi Tiểu Bảo.

Nhưng Thi Lang (施琅, 1621-1696) ngoài đời là nhân vật phức tạp hơn nhiều. Ông được biết đến một trong những tướng thủy quân xuất sắc nhất đầu đời Thanh, người từng chịu bi kịch cả nhà bị giết oan sau cuộc xung đột với Trịnh Thành Công, rồi gần 30 năm sau phục thù, đánh bại chính quyền họ Trịnh ở Đài Loan.

Thi Lang, tự Trác Công, người Tấn Giang, Phúc Kiến. Ban đầu ông phục vụ dưới quyền Trịnh Chi Long, cha của Trịnh Thành Công. Thi Lang từng theo Trịnh Thành Công và được xếp vào nhóm "ngũ hổ tướng" của nhà họ Trịnh.

Đài Loan Trịnh thị kỷ sự, một sử liệu chuyên ghi chép chính quyền họ Trịnh, mô tả Thi Lang có vóc dáng khôi ngô, hiểu binh pháp và đặc biệt thiện nghệ đường thủy. Đáng chú ý hơn, tài liệu này còn nói lầu chiến, cờ hiệu và nhiều loại khí giới của quân họ Trịnh đều do Thi Lang sáng chế hoặc xây dựng quy chế.

Nhưng Thi Lang cũng nổi tiếng kiêu ngạo và quan hệ với Trịnh Thành Công ngày càng xấu đi.

Sự kiện khiến hai người hoàn toàn trở mặt liên quan đến viên tiểu tướng Tăng Đức. Theo phân tích của nhà nghiên cứu Vương Đông Thanh thuộc Viện Nghiên cứu Thanh sử, Đại học Nhân dân Trung Quốc, Tăng Đức vốn thuộc quyền Thi Lang nhưng muốn chuyển sang dưới quyền trực tiếp của Trịnh Thành Công, làm người thân tín của Trịnh Gia. 

Thi Lang coi đây là hành động phản bội, cho bắt Tăng Đức trở lại và xử tử, bất chấp Trịnh Thành Công đã khẩn cấp ra lệnh không được giết.

Trịnh Thành Công nổi giận, ra lệnh bắt Thi Lang cùng gia đình. Thi Lang tìm cách trốn thoát. Nhưng cái giá ông phải trả vô cùng lớn.

Thanh sử cảo chép rằng cha ông là Thi Đại Tuyên, em trai Thi Hiển cùng con cháu trong gia đình đều bị Trịnh Thành Công giết. Đài Loan Trịnh thị kỷ sự cũng xác nhận Trịnh Thành Công giết cha và em trai Thi Lang sau khi ông trốn thoát.

Thi Lang không hoàn toàn oan khuất trong vụ việc này, nhưng các sử gia đời sau cũng đánh giá Trịnh Thành Công đã quá tàn nhẫn khi diệt môn họ Thi từ một xích mích không quá lớn.

Ngay trong Lộc Đỉnh Ký, nhà văn Kim Dung cũng thể hiện sự đồng cảm với Thi Lang, cho rằng ông bị Trịnh Thành Công bạc đãi, dẫn đến mối huyết hải thâm thù. Dù vậy, qua lời đánh giá của Trần Cận Nam, Kim Dung vẫn thể hiện thái độ không đồng tính với họ Thi, cho rằng "ông trốn đi là được, hà cớ phải tìm cách trả thù".

Công trạng lớn với nhà Thanh

Thi Lang sau đó về với nhà Thanh và từng trực tiếp tham chiến chống lực lượng cũ của mình. Năm 1662, ông được thăng làm Phúc Kiến thủy sư đề đốc, trở thành một trong những người chỉ huy thủy quân quan trọng nhất của nhà Thanh.

Tài năng lớn nhất của Thi Lang nằm ở việc hiểu chiến tranh trên biển. Ông nghiên cứu thủy triều, hướng gió, luồng lạch và đặc điểm chiến thuyền vùng Phúc Kiến - Đài Loan. 

Khi triều Thanh bàn cách đánh chính quyền họ Trịnh, Thi Lang nhiều lần chủ trương phải đánh Bành Hồ trước, vì đây là cửa ngõ chiến lược của Đài Loan.

Sau nhiều năm không được trọng dụng, năm 1681 ông được vua Khang Hy phục chức Phúc Kiến thủy sư đề đốc. Cơ hội quyết định đến năm 1683.

Thi Lang đem thủy quân tiến đánh Bành Hồ, nơi danh tướng Lưu Quốc Hiên chỉ huy lực lượng chủ lực của họ Trịnh phòng thủ. Sau những trận hải chiến dữ dội, quân Thanh giành thắng lợi quyết định. Thanh sử cảo chép quân của Lưu Quốc Hiên tổn thất nặng, Bành Hồ thất thủ và Lưu phải chạy về Đài Loan.

Mất Bành Hồ đồng nghĩa chính quyền họ Trịnh mất lá chắn quan trọng nhất. Trịnh Khắc Sảng sau đó xin hàng, Trịnh gia từ đó bại hoàn toàn trong tay Thi Lang.

Kim Dung khi viết Lộc Định Ký đến đoạn này đã cảm thán rằng: "Kể từ đây, khắp gầm trời không còn một tấc đất nào của người Hán cả". Cũng vì vậy, Thi Lang bị nhìn nhận là "tội nhân" với người Hán.

Dù vậy, cuộc đời Thi Lang lại lập nên vô số chiến công và để lại nhiều di sản giá trị với người đại lục nói chung. Nổi bật nhất chính là việc giữ vững rồi phát triển Đài Loan. 

Ngoài ra, ông là người rất có tầm nhìn với việc phát triển sức mạnh thủy quân cũng như lĩnh vực hàng hải nói chung. Nhờ những lần dâng tấu chương, tích cực góp ý điều hay, can gián điều không đúng của ông mà vua Khang Hy phát triển được sức mạnh hải quân.

Ngay trong tiểu thuyết Lộc Đỉnh Ký, độc giả cũng có thể cảm nhận được tài thao lược, văn võ song toàn của Thi Lang. Điều đáng tiếc là ông luôn bị đẩy về phe đối địch.

Trong phần nhận xét khách quan của giới sử gia thời hiện đại, Thi Lang luôn được ca ngợi là công thần hàng đầu. 

Ví dụ, sử gia nổi tiếng Tô Song Bích của Đại học Bắc Kinh, từng đưa ra một nhận định nổi tiếng như sau: "Thi Lang là một tên tuổi hoàn toàn được khẳng định trong lịch sử, chớ nên lấy vấn đề khí tiết mà phủ nhận công lao của ông".

Còn bảo tàng Cố Cung ở Bắc Kinh treo bảng nhận xét về Thi Lang như sau: "Sau trận Bành Hồ, Thi Lang đã vượt qua ân oán cá nhân, không trả tư thù đối với Trịnh Khắc Sảng và Lưu Quốc Hiên, trái lại còn tích cực chiêu phủ và bố trí họ một cách thỏa đáng". 

"Thi Lang cũng là một trong số ít người ở thời điểm đó nhận thức được tầm quan trọng của hàng hải, ", sử gia Vương Nhật Căn, giáo sư sử học Đại học Hạ Môn, chuyên nghiên cứu lịch sử biển, vùng duyên hải Đông Nam Trung Quốc bình luận, xếp Thi Lang vào nhóm nhân vật "có tài kinh lược biển" cùng những danh nhân thời hiện đại.

Quách Tĩnh có thật trong lịch sử, nhưng có anh hùng như Kim Dung miêu tả?

Ngay cả những người hâm mộ tiểu thuyết Kim Dung cũng ít ai biết rằng nhân vật Quách Tĩnh mà cố văn hào Hong Kong xây dựng dựa trên đến hai phiên bản có thật trong lịch sử.