Trong phần bình luận của Xạ Điêu tam bộ khúc (bao gồm 3 bộ tiểu thuyết Anh Hùng Xạ Điêu, Thần Điêu Hiệp Lữ và Ỷ Thiên Đồ Long Ký), Kim Dung từng đưa ra nhận định nổi tiếng như sau về Quách Tĩnh:

"Quách Tĩnh trong việc nhỏ luôn phải nhờ đến Hoàng Dung, nhưng trong việc lớn lại hoàn toàn tự chủ, là người làm nên việc lớn".

Anh hùng làm nên việc lớn của Kim Dung

Đó chính là hình tượng mà Kim Dung xây dựng xuyên suốt hai bộ tiểu thuyết Anh Hùng Xạ Điêu cũng như Thần Điêu Hiệp Lữ cho Quách Tĩnh. Một nhân vật mang đầy đủ bản sắc anh hùng trong quan điểm thời phong kiến. 

Trong tiểu thuyết, Quách Tĩnh là người Trung Nguyên (tức Trung Quốc), thời Nam Tống, nhưng gia đình gặp nạn phải lưu lạc đến Mông Cổ. 

May mắn được bộ lạc của Thiết Mộc Chân (sau này trở thành Thành Cát Tư Hãn) thu nhận, Quách Tĩnh học võ nghệ rồi trở thành anh hùng của đại mạc, cầm quân giúp Thành Cát Tư Hãn diệt nhà Kim rồi thậm chí đánh sang phía Tây, chinh phạt cả các nước vùng Tây Á. 

Bỏ đi những chi tiết liên quan đến giang hồ Trung Nguyên, các sử gia Trung Quốc sau này phát hiện ra rằng có một nguyên mẫu của "Quách Tĩnh" trong giai đoạn này (tính đến khi Thành Cát Tư Hãn diệt nhà Kim) ngoài đời thật. 

Đó là Quách Khản (1217-1277), một trong những tướng lĩnh người Hán trứ danh của đạo quân Mông Cổ thời đó. Cuộc đời của ông được ghi chép đầy đủ trong Nguyên sử, một trong Nhị thập tứ sử (24 bộ sử) do Tống Liêm, Vương Vĩ cùng nhóm sử quan nhà Minh phụ trách; sách hoàn thành năm 1370, gồm 210 quyển: 47 bản kỷ, 58 chí, 8 biểu và 97 liệt truyện, được lưu truyền đến ngày nay.

Quách Khản, tự Trọng Hòa, xuất thân tướng môn, có tư liệu còn cho rằng ông là hậu duệ của đại tướng trứ danh thời Đường - Quách Tử Nghi. Đến thời ông nội của Quách Khản - tướng Quách Bảo Ngọc đã đi theo Mông Cổ để kháng Kim.

Khi còn trẻ ông được danh tướng Sử Thiên Trạch coi trọng, giữ lại nuôi dạy. Mới khoảng 20 tuổi, Quách Khản đã làm Bách hộ và được sử sách mô tả là người “dũng mãnh, có mưu lược”.

Năm 1232, Quách Khản tham gia chiến tranh diệt Kim. Nguyên sử ghi ông từng đánh bại 40.000 quân Kim tại Tân Vệ Châu, sau đó vượt Hoàng Hà truy kích và tiếp tục theo quân Mông Cổ đánh Biện Kinh.

Nhưng phần đời khiến tên tuổi Quách Khản trở nên đặc biệt lại nằm cách Trung Quốc hàng ngàn dặm.

Đầu thập niên 1250, ông theo Húc Liệt Ngột - cháu nội Thành Cát Tư Hãn - trong cuộc đại Tây chinh của Mông Cổ. Nguyên sử ghi hàng loạt chiến công của Quách Khản tại Tây Á: đánh thành trên núi, dùng pháo công phá cứ điểm, đặt phục binh và nhiều lần buộc đối phương đầu hàng.

Đỉnh điểm là cuộc tấn công Baghdad năm 1258. Quân do Quách Khản điều động trực tiếp đánh bại một đạo quân 7 vạn người của đối thủ, trực tiếp bắt sống người đứng đầu Baghdad khi đó.

Sau chiến dịch Baghdad, sử liệu tiếp tục ghi Quách Khản tiến quân về phía tây, đánh nhiều thành trì và khiến một thủ lĩnh đối phương phải thốt lên rằng vị “tướng quân từ phương Đông” là một “thần nhân”.

Đó chính là phần đời của anh hùng Mông Cổ gốc Hán - Quách Khản, rất giống với phần lớn bộ truyện Anh Hùng Xạ Điêu nói về Quách Tĩnh. Nhưng điểm khác biệt lại nằm ở phần sau cùng. 

Dù không được ghi chép rõ ràng như các chiến dịch đánh Kim và Tây Á, Quách Khản trong lịch sử được cho là có tham gia chiến dịch xâm lược Nam Tống. Điều này hoàn toàn trái ngược với khí tiết "không quên cội nguồn" của Quách Tĩnh trong tiểu thuyết Kim Dung.

Anh hùng giữ trọn khí tiết

Và có lẽ vì vậy, Kim Dung khi viết Anh Hùng Xạ Điêu đã không đặt tên nhân vật chính của mình là Quách Khản, mà lại lấy tên Quách Tĩnh. Đây là tên dựa trên một nhân vật có thật khác trong lịch sử.

Nhân vật này xuất hiện trong Tống sử, phần Trung nghĩa. Quách Tĩnh đời thật là một “thổ hào tuần kiểm” ở Cao Kiều, sống vào đầu thế kỷ 13.

Năm 1206, tướng Nam Tống Ngô Hy phản Tống, ngả sang nhà Kim. Dân chúng bốn châu không muốn trở thành thần dân nhà Kim nên bỏ ruộng vườn, dìu người già trẻ nhỏ chạy về phía nam theo sông Gia Lăng. Quách Tĩnh nằm trong số đó.

Ngô Hy sau đó cho người ép dân chạy loạn quay trở lại. Khi tới Bạch Nhai Quan, Quách Tĩnh nói với em trai Quách Đoan: "Ta không nỡ bỏ y quan người Hán, nguyện chết tại đây làm ma nhà Triệu (vua nhà Tống họ Triệu)", rồi gieo mình tự vẫn.

Quách Tĩnh đời thật không phải là anh hùng tài ba xuất chúng như Quách Khản của Mông Cổ, nhưng được sử sách ca ngợi là biểu tượng yêu nước, và có lẽ cũng là nguyên mẫu cho nhân vật của Kim Dung.

Ngô Tú Minh, giáo sư văn học Đại học Chiết Giang và nhà nghiên cứu Kim Dung, khi phân tích hình tượng Quách Tĩnh đã trực tiếp dẫn lại hai câu chuyện này, cho rằng tiểu thuyết gia Hong Kong đã xây dựng nhân vật chính dựa trên cả hai.

Tương tự, nhà nghiên cứu Cố Trăn trong một bài đăng trên Bắc Kinh Vãn Báo cũng nói rằng: "Có lẽ Kim Dung đã không xây dựng Quách Tĩnh dựa trên duy nhất một khuôn mẫu".

Bất kỳ người hâm mộ tiểu thuyết Kim Dung nào sau khi tìm hiểu về hai nhân vật lịch sử Quách Khản - Quách Tĩnh cũng thấy được những chi tiết trùng khớp giữa "Quách Tĩnh trong tiểu thuyết" và hai "anh hùng họ Quách" của đời thật. 

Phần tài ba lỗi lạc - dựa trên Quách Khản của Mông Cổ, và khí tiết trung quân ái quốc - dựa trên Quách Tĩnh ở Bạch Nhai Quan, tạo nên một nhân vật đặc sắc trong vũ trụ tiểu thuyết của Kim Dung.

Gia tộc võ thuật lừng danh truyện Kim Dung từng bại trận ở Việt Nam

Đoàn Thị Đại Lý, gia tộc võ thuật lừng danh của tiểu thuyết Kim Dung, trong lịch sử từng cầm quân đánh sang Đại Việt và rồi phải nhận thất bại.