Hội nghị tái thiết Ukraine dự kiến diễn ra ngày 25-6 tại TP Gdansk (Ba Lan), quy tụ lãnh đạo doanh nghiệp và quan chức thảo luận tái thiết Ukraine thời hậu chiến.

Tuy nhiên, căng thẳng ngoại giao leo thang giữa hai đồng minh khiến hội nghị có nguy cơ bị lu mờ, khi Ukraine cho biết Tổng thống Volodymyr Zelensky sẽ không tham dự, sau khi ông ký sắc lệnh đặt tên một đơn vị đặc nhiệm theo tên Quân đội Khởi nghĩa Ukraine (UPA) - lực lượng gây tranh cãi trong lịch sử quan hệ hai nước.

Quan hệ song phương căng thẳng

Sắc lệnh ký ngày 26-5 của ông Zelensky đặt tên một đơn vị thuộc Lực lượng Tác chiến đặc biệt Ukraine theo Quân đội Khởi nghĩa Ukraine (UPA) - lực lượng vũ trang hoạt động gần một thập niên ở miền tây Ukraine trong và sau Thế chiến 2, vấn đề lịch sử gây tranh cãi lớn nhất giữa hai nước.

Warsaw cho biết UPA đã sát hại khoảng 100.000 dân thường Ba Lan tại khu vực này trong Thế chiến 2 và xem đây là hành động diệt chủng. Trong khi đó, những người theo chủ nghĩa dân tộc Ukraine lại tôn vinh UPA vì đã chiến đấu cho một Nhà nước Ukraine độc lập, bất chấp mối liên hệ của lực lượng này với Đức Quốc xã.

Sau khi Nga phát động chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine năm 2022, Ba Lan và Ukraine đã nỗ lực kiềm chế những tranh cãi dai dẳng này. 

Nhưng sắc lệnh vinh danh UPA của ông Zelensky đã làm sống dậy những oán hận tưởng chừng được gác lại, đe dọa lung lay một trong những liên minh thân thiết nhất Đông Âu, trong nỗ lực duy trì mặt trận phía đông chống Nga - một ưu tiên của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO). 

Phần lớn vũ khí, đạn dược mà Mỹ và châu Âu cung cấp cho Ukraine đều đi qua các căn cứ, tuyến đường bộ và đường sắt trên lãnh thổ Ba Lan.

"Hai nước láng giềng này đều hết lòng ủng hộ việc liên minh với phương Tây, hợp tác chặt chẽ về quân sự và hiện hoàn toàn đồng thuận trong việc phản đối tham vọng mở rộng của Nga. Nhưng lịch sử lại đang cản đường!" - cây bút Maria Varenikova bình luận trên báo New York Times.

Ông Karol Nawrocki, Tổng thống theo chủ nghĩa dân tộc của Ba Lan, đáp trả bằng việc thu hồi Huân chương Đại bàng trắng - huân chương cao quý nhất của Warsaw - từng trao cho ông Zelensky. Động thái này khiến một số quan chức cấp cao và 3 cựu Tổng thống Ukraine đồng loạt trả lại các huân chương do Ba Lan trao tặng.

Ảnh hưởng tới chiến sự Ukraine?

Bà Anna Colin Lebedev, giảng viên khoa học chính trị tại Đại học Paris Nanterre, cho rằng các hoạt động vinh danh UPA gần đây tại Ukraine không nhằm chống Ba Lan mà nhằm chống Nga. "Tuy nhiên mỗi lần người Ukraine tôn vinh những người đã chiến đấu vì chủ quyền của họ, họ lại khiến người Ba Lan phản ứng mạnh" - bà nói.

Theo báo Washington Post, Ukraine hiện gần như hoàn toàn phụ thuộc vào các đối tác châu Âu về vũ khí và hỗ trợ kinh tế, trong bối cảnh chính quyền Tổng thống Donald Trump sẵn sàng bán vũ khí nhưng không còn viện trợ trực tiếp cho Kiev. Vì vậy, căng thẳng với láng giềng càng gây thêm khó khăn cho Ukraine. 

Hungary từng chặn Ukraine gia nhập Liên minh châu Âu, chỉ nhượng bộ sau khi Thủ tướng Viktor Orban thất bại trong bầu cử tháng 4; Slovakia dưới thời Thủ tướng Robert Fico cũng từ chối viện trợ quân sự cho Kiev từ năm 2023.

Ông Nawrocki mô tả việc tước Huân chương Đại bàng trắng của ông Zelensky là "một lời cảnh báo", nhấn mạnh "có những giới hạn không được phép vượt qua trong quan hệ Ba Lan - Ukraine".

Bà Oleksandra Iwaniuk, nhà phân tích chính trị người Ukraine giảng dạy tại Đại học Warsaw, nhận định cả hai nước đều đã hành động thiếu thận trọng với những vấn đề lịch sử nhạy cảm gắn liền với niềm tự hào dân tộc, trong khi Nga là bên hưởng lợi lớn nhất. 

"Cả hai bên đang tự bắn vào chân mình về mặt chiến lược, còn bên chiến thắng duy nhất là Matxcơva. Nga hẳn đang khui champagne ăn mừng vào lúc này" - bà bình luận.

Dù vậy, giới quan sát cho rằng trước các động thái của Nga, khó có khả năng Ba Lan sẽ dừng viện trợ cho Ukraine hay từ bạn trở thành thù.

Ba Lan đã tiếp nhận hàng triệu người tị nạn Ukraine từ đầu cuộc chiến, hiện còn khoảng 2 triệu người sinh sống tại đây, nhưng thái độ của người dân với cộng đồng này đã cứng rắn hơn trong hai năm qua. "Điều đó thực sự đã lan ra cả ngoài đường phố" - bà Iwaniuk nhận thấy.

Nga không kích sâu vào miền tây Ukraine, Ba Lan kích hoạt phòng không

Nhiều khu vực trên khắp Ukraine ghi nhận thiệt hại sau cuộc không kích mới nhất bằng tên lửa và drone Nga.