Tại phiên thảo luận nhóm của Hội nghị Chính hiệp toàn quốc trong kỳ Lưỡng hội 2026, ông Liêu Tường Trung - Ủy viên Chính hiệp toàn quốc, Bí thư Đảng ủy Đại học Truyền thông Trung Quốc - công bố trường đã sáp nhập và dừng tuyển sinh 16 chuyên ngành bậc cử nhân, gồm nhiếp ảnh, biên dịch, thiết kế truyền thông thị giác, nghệ thuật truyền thông mới và thiết kế thời trang. 

Thông tin này lập tức leo lên bảng xếp hạng tìm kiếm mạng xã hội Trung Quốc, châm ngòi cho làn sóng tranh luận: liệu AI có đang định hình lại toàn bộ cấu trúc giáo dục đại học?

Làn sóng cắt giảm chưa từng có

Động thái của Đại học Truyền thông Trung Quốc không phải trường hợp đơn lẻ. Đây là một phần trong chiến lược "Tứ Tân" - bốn hướng cải cách giáo dục mới mà Bắc Kinh triển khai liên tục từ năm 2018, với trọng tâm là định hướng Tân Văn khoa: tích hợp công nghệ và dữ liệu vào các ngành khoa học xã hội và nhân văn. 

Giải pháp được thực hiện theo bốn hướng: đóng - sáp nhập ngành cũ, nâng cấp cải tạo, quy hoạch và xây dựng các ngành mới trọng điểm.

Số liệu từ Bộ Giáo dục Trung Quốc cho thấy trong giai đoạn 2020 - 2024, các trường đại học vừa mở thêm 8.510 ngành mới, vừa đóng 5.345 ngành cũ - riêng năm 2024 con số bị cắt giảm đã lên tới 1.428 ngành. Các ngành thiết kế, quản lý công vụ, quản lý thông tin chịu tỉ lệ cắt giảm cao nhất, tiếp đến là ngoại ngữ và truyền thông. 

Nhiều trường danh tiếng như Đại học Cát Lâm, Đại học Sư phạm Hoa Đông, Đại học Khoa học và Công nghệ Trung Quốc cũng điều chỉnh hoặc xóa bỏ các ngành thuộc khối nghệ thuật, truyền thông và xã hội.

Tuy nhiên, sức ép từ AI chỉ là một phần nguyên nhân. Tình trạng mở ngành ồ ạt, thiếu kiểm soát chất lượng trong nhiều năm qua cũng đẩy hàng loạt ngành vào tình thế không thể duy trì. 

Ngành biên dịch là ví dụ điển hình: theo báo cáo năm 2025 của Hiệp hội Dịch thuật Trung Quốc, có tới 309 trường đại học đào tạo cử nhân dịch thuật. Sự bùng nổ sau "thời hoàng kim" từ 2006 - 2016 khiến chất lượng giảng viên, giáo trình và tài nguyên đào tạo không theo kịp thị trường, dẫn đến sinh viên khó xin việc, trường khó tuyển sinh rồi buộc phải rút ngành.

Kể từ khi Google ra mắt mô hình dịch máy mạng nơ ron năm 2016 và ChatGPT bùng nổ năm 2022, các công việc dịch thuật cơ bản đã bị máy móc thay thế gần như hoàn toàn - điều mà một giảng viên họ Thôi với hàng chục năm kinh nghiệm trong lĩnh vực này đã thừa nhận với tờ New Weekly ngày 4-3.

Áp lực còn đến từ thị trường lao động. Theo Bộ Giáo dục Trung Quốc, số sinh viên tốt nghiệp năm 2025 đạt mức kỷ lục 12,22 triệu người. 

Khảo sát từ cuối tháng 3 đến giữa tháng 4-2024 của nền tảng tuyển dụng Zhaopin cho thấy chỉ 43,9% sinh viên khối xã hội tìm được việc làm trong cùng kỳ, thấp hơn mức 49,4% của nhóm ngành kỹ thuật. Mức lương thực tập của sinh viên khối xã hội thường chỉ bằng khoảng một nửa so với sinh viên kỹ thuật.

Đào tạo "nhân sự lai" - hướng đi mới

Trước thực trạng đó, nhiều sinh viên khối xã hội và nghệ thuật buộc phải tự chuyển hướng. Theo trang Sixth Tone, mã chủ đề (hashtag) "chuyển sang học lập trình" trên nền tảng RedNote đã thu hút hơn 220 triệu lượt xem và 1,4 triệu lượt thảo luận. 

Có trường hợp sinh viên ngành quảng cáo phải tự học lập trình vì nhận ra chỉ một tấm bằng đại học là không đủ. Thậm chí có người tốt nghiệp cử nhân báo chí phải quay lại học thêm bằng cử nhân ngành khoa học dữ liệu, rồi tiếp tục theo chương trình thạc sĩ, tiến sĩ ngành máy tính để tìm cơ hội mới trong lĩnh vực công nghệ.

Xu hướng này dần tạo ra hiện tượng lạm phát văn bằng, kéo theo vòng xoáy cạnh tranh ngày càng khốc liệt.

Nhận định về thực trạng này trong một buổi livestream đầu tháng 4, giáo sư Lục Hướng Khiêm - giảng dạy lĩnh vực đổi mới sáng tạo tại Đại học Thanh Hoa - cảnh báo nhiều sinh viên đang rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan: "Tốt nghiệp đại học đã khó tìm việc, học lên thạc sĩ càng khó tìm việc, tiếp tục theo chương trình tiến sĩ thì lại trở thành những "Khổng Ất Kỷ thời hiện đại"". 

Ông mượn hình ảnh nhân vật cùng tên trong tác phẩm của nhà văn Lỗ Tấn để chỉ những người có học thức, bằng cấp nhưng không thể thích ứng với thị trường lao động.

Giải pháp mà các trường đang hướng tới là đào tạo "nhân sự lai" - những người vừa có nền tảng nhân văn để hiểu hành vi người dùng, vừa thành thạo kỹ năng công nghệ như phân tích dữ liệu, AI hoặc lập trình. Đây là nhận định của một quản lý nhân sự tại một công ty công nghệ lớn, chia sẻ với Sixth Tone.

Việc điều chỉnh vì vậy không diễn ra theo hướng xóa bỏ mà là sáp nhập, tái cấu trúc và đào tạo liên ngành. Đại học Khoa học và kỹ thuật Hoa Trung đưa lập trình Python và khai phá dữ liệu vào chương trình báo chí. Từ năm 2024, Đại học Nam Kinh đưa AI thành học phần cốt lõi cho toàn bộ sinh viên năm nhất. 

Đại học Phúc Đán triển khai hơn 30 chương trình kết hợp AI và thí điểm mô hình tiến sĩ học thuật kết hợp thạc sĩ AI cho 10 ngành thế mạnh. Tháng 9-2025, Đại học Khoa học và công nghệ nông lâm Tây Bắc thành lập Học viện Trí tuệ nhân tạo và robot; một tháng sau, Đại học Hà Nam công bố xây dựng 9 học viện kỹ thuật mới về năng lượng mới, sản xuất thông minh, AI và robot. 

Ngay cả các trường nghệ thuật hàng đầu như Học viện Mỹ thuật Thiên Tân cũng không đứng ngoài xu hướng này.

Ông Liêu Tường Trung ví tốc độ phát triển của AI như "nước luộc ếch". Nếu trước đây sự thay đổi còn diễn ra chậm, thì theo ông hiện nay "nhiệt độ nước đã lên tới 50 độ" - một hình ảnh nói lên tính cấp bách của cuộc cải cách mà Trung Quốc không thể trì hoãn thêm.

Trung Quốc săn nhân tài công nghệ từ bậc trung học

Tháng 3-2026, giới công nghệ xôn xao khi tỉ phú Elon Musk khen ngợi báo cáo kỹ thuật của "kỳ lân" Moonshot AI (Bắc Kinh). Đáng chú ý, một trong ba tác giả chính của báo cáo này là Trần Quảng Vũ - nam sinh trung học chỉ mới 17 tuổi.