Trong bài phát biểu gây chú ý tại Diễn đàn Kinh tế thế giới, Thủ tướng Canada đã đưa ra một thông điệp thẳng thắn: trật tự quốc tế dựa trên luật lệ như từng được ca ngợi trong nhiều thập kỷ qua không còn vận hành như trước. 

Theo ông, thế giới đang bước vào một giai đoạn "đứt gãy", nơi các cường quốc ngày càng sử dụng hội nhập kinh tế như công cụ gây sức ép, buộc các quốc gia tầm trung phải lựa chọn lại chiến lược sinh tồn và phát triển.

Trật tự cũ phai nhạt

Thủ tướng Canada mô tả bối cảnh toàn cầu hiện nay bằng một thực tế khắc nghiệt: cạnh tranh quyền lực lớn quay trở lại, luật lệ quốc tế bị xói mòn, còn logic "kẻ mạnh làm điều họ có thể, kẻ yếu chịu điều họ phải chịu" ngày càng được xem là tất yếu.

Theo ông, trong nhiều thập kỷ, các nước phương Tây, trong đó có Canada, đã chấp nhận "treo tấm biển trên cửa sổ" bằng cách tiếp tục ca ngợi trật tự quốc tế dựa trên luật lệ, dù hiểu rõ rằng hệ thống này vận hành không đồng đều và thường có ngoại lệ cho các cường quốc.

"Thỏa thuận ngầm đó từng có ích, nhưng nay không còn hiệu quả", ông nhấn mạnh.

Nhà lãnh đạo Canada nhận định chuỗi khủng hoảng liên tiếp trong hai thập kỷ qua - từ tài chính, y tế đến năng lượng và địa chính trị - đã bộc lộ những rủi ro của sự hội nhập toàn cầu sâu rộng. 

Đáng chú ý, các cường quốc đang sử dụng chính sự hội nhập đó làm công cụ gây sức ép: áp thuế để mặc cả, thao túng hạ tầng tài chính, biến chuỗi cung ứng thành điểm yếu chiến lược.

Ông cho rằng chủ quyền trong kỷ nguyên mới không còn chỉ dựa trên luật lệ, mà ngày càng gắn với "khả năng chịu đựng áp lực". Nhưng chi phí của tự chủ chiến lược sẽ rất lớn nếu mỗi quốc gia hành động đơn lẻ.

Chủ nghĩa hiện thực dựa trên giá trị

Trước thực tế đó, Canada lựa chọn cách tiếp cận mà Thủ tướng gọi là "chủ nghĩa hiện thực dựa trên giá trị": vừa kiên định với các nguyên tắc cốt lõi như chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, tôn trọng nhân quyền và Hiến chương Liên hợp quốc, vừa thừa nhận thế giới hiện nay không hoàn hảo và lợi ích giữa các đối tác không phải lúc nào cũng trùng khớp.

Theo ông, Canada sẽ "tham gia với thế giới như nó đang là, chứ không chờ đợi một thế giới như mong muốn". 

Điều đó đồng nghĩa với việc điều chỉnh độ sâu của các mối quan hệ quốc tế theo mức độ tương đồng về giá trị, đồng thời mở rộng hợp tác để gia tăng ảnh hưởng trong một môi trường toàn cầu đầy biến động.

Một điểm nhấn quan trọng trong bài phát biểu là lời kêu gọi các cường quốc tầm trung hành động cùng nhau. Theo Thủ tướng Canada, các cường quốc lớn có thể tạm thời "đi một mình" nhờ quy mô thị trường và sức mạnh quân sự, nhưng các nước ở giữa thì không.

"Khi chỉ đàm phán song phương với một bá quyền, chúng ta đàm phán từ vị thế yếu. Đó không phải là chủ quyền thực chất, mà chỉ là màn trình diễn của chủ quyền trong khi chấp nhận sự lệ thuộc", ông nói.

Canada vì vậy thúc đẩy các liên minh linh hoạt, theo từng vấn đề cụ thể - từ an ninh, thương mại, khoáng sản chiến lược đến công nghệ cao - với những đối tác có đủ điểm chung để hành động hiệu quả. Mục tiêu là xây dựng một mạng lưới kết nối dày đặc, tạo nền tảng cho khả năng chống chịu và hợp tác dài hạn.

Gỡ tấm biển khỏi cửa sổ

Kết thúc bài phát biểu, Thủ tướng Canada khẳng định trật tự quốc tế cũ sẽ không quay trở lại và không nên bị lãng mạn hóa. 

"Hoài niệm không phải là một chiến lược", ông nói, đồng thời kêu gọi các quốc gia tầm trung đối diện thực tế, nói thẳng sự thật và cùng nhau xây dựng một hình thức hợp tác mới - thực chất hơn, công bằng hơn.

"Chúng tôi đang gỡ tấm biển khỏi cửa sổ", Thủ tướng Canada tuyên bố. Theo ông, từ những đứt gãy hiện nay, thế giới vẫn có thể hình thành một trật tự tốt hơn nếu các quốc gia sẵn sàng trung thực với thực tại, củng cố sức mạnh trong nước và hành động cùng nhau.

Thông điệp này được xem là dấu hiệu cho thấy Canada - và nhiều quốc gia tầm trung khác - đang tìm kiếm một lối đi mới trong bối cảnh cạnh tranh quyền lực lớn ngày càng gay gắt, nơi việc "giữ im lặng để an toàn" không còn là một lựa chọn bền vững.

Khi Mỹ rút lui, thế giới tái định hình trật tự

Trong khi thần chiến tranh vẫn chiếm ưu thế, chính quyền ông Trump đã xoay trục chiến lược, từ bỏ vai trò cảnh sát toàn cầu để tập trung vào lợi ích ở Tây bán cầu.