Thư Paris: Giải mã làn sóng biểu tình tại Pháp

Một dòng người đông nghẹt, trải dài nhiều kilomet từ quảng trường Place d'Italie (quận 13) đến Porte de Vincennes (quận 20) và vắt ngang dòng sông Seine của thủ đô Paris. Mặc dù Bộ Nội vụ Pháp công bố con số 100.000 người tham gia, các tổ chức công đoàn ghi nhận con số thực tế lên tới 250.000 người.

Quan sát các cuộc vận động biểu tình vào ngày 17-10 (Acte I) và 24-10 (Acte II), công chúng quốc tế lẫn không ít người dân tầng lớp bình dân tại Pháp có thể cảm thấy e ngại và bối rối trước những gì đang diễn ra. 

Vai trò và "cái bẫy" của truyền thông hiện đại

Nguyên nhân đầu tiên nằm ở vai trò của truyền thông. Trong kỷ nguyên số, truyền thông không còn bị giới hạn bởi các thiết chế hay kênh phát sóng chuyên biệt; bất kỳ ai cũng có thể tham gia vào mạng lưới thông tin. 

Để tối đa hóa giá trị tin tức, người đưa tin (đa phần không có chuyên môn) thường có xu hướng bi kịch hóa sự kiện nhằm thu hút sự chú ý.

Những hình ảnh bạo lực, vốn chỉ diễn ra cục bộ tại một số khu phố nhỏ, lại được phát tán liên tục trên mạng tạo ra một bầu không khí hoảng loạn nhiều ngày liền. 

Bên cạnh đó, truyền thông thường có đặc tính tập trung vào các yếu tố gây sốc, tình trạng bạo loạn và xung đột (đặc biệt là thế đối đầu trực diện giữa người biểu tình và cảnh sát), trong khi bỏ qua việc phân tích bản chất vấn đề và các yêu cầu của người biểu tình. 

Bằng cách sử dụng ngôn từ kịch tính, truyền thông đã đẩy người tiếp nhận thông tin vào một "cái bẫy" nhận thức.

Cục diện địa chính trị và sự đa dạng của các tác nhân

Đi sâu vào bản chất sự việc, cần nhận diện sự đa dạng của các hành động và các tác nhân tham gia. Phong trào học sinh phổ thông bùng phát ngày 17-10 thực chất chỉ là "giọt nước tràn ly" của hàng loạt mâu thuẫn âm ỉ khác. 

Phong trào này bắt nguồn từ sự bất mãn sâu sắc đối với sự xuống cấp của hệ thống giáo dục công. Học sinh và sinh viên xuống đường nhằm phản đối tình trạng lớp học quá tải và sự thiếu hụt giáo viên trầm trọng. Đặc biệt, họ yêu cầu chính phủ phải cải tạo ngay lập tức các cơ sở vật chất, tòa nhà trường học vốn đã quá cũ kỹ, xập xệ. 

Tuy vậy, chính sự liên kết giữa học sinh, sinh viên, các công đoàn và phong trào "Áo vàng" mới tạo ra một cơn địa chấn địa chính trị tại Pháp. Các yêu sách cốt lõi của các nhóm này bao gồm đầu tiên là phản đối tình trạng lạm phát leo thang làm suy giảm mức sống của người dân. 

Thứ hai, người dân kịch liệt lên án kế hoạch tài chính của chính phủ, đặc biệt là việc cắt giảm các khoản trợ cấp nhà ở vốn rất quan trọng với nhóm dân cư dễ tổn thương như người thu nhập thấp. Và cuối cùng, người biểu tình đòi hỏi nhà nước phải duy trì và đầu tư vào các dịch vụ công thiết yếu (y tế, giao thông, giáo dục) thay vì tư nhân hóa hay thu hẹp quy mô.

Tất cả những diễn biến trên cần được đặt trong bối cảnh hiện tại trong cuộc chạy đua cho kỳ bầu cử tổng thống năm 2027 và tình hình của Hạ viện sau bầu cử. Các đảng phái chính trị (cả cánh tả và cánh hữu) đều đang tận dụng mọi cách, đặc biệt là một tình huống hoảng loạn, để thu hút phiếu bầu. Các đảng phái sử dụng những cá nhân năng nổ và có ảnh hưởng để gieo rắc nỗi sợ hãi, từ đó định hướng đám đông theo mục tiêu có lợi cho mình.

Nếu như cánh tả ngầm ủng hộ phong trào biểu tình nhằm lên án Tổng thống Macron cùng những quyết sách bất lợi cho cánh tả trong nhiều năm qua (đặc biệt là việc ông Macron không sử dụng Thủ tướng cánh tả theo kết quả bầu cử Nghị viện năm 2024 mà liên tục sử dụng hàng loạt Thủ tướng cánh hữu và trung hữu khác nhau), thì cánh hữu lại lợi dụng truyền thông để quy trách nhiệm cho cánh tả về tình trạng bạo lực. 

Họ ngầm cảnh báo cử tri rằng những hình ảnh hỗn loạn này sẽ tiếp diễn trong tương lai nếu cánh tả được bầu. Tương tự như tại Mỹ, các khu vực nông thôn, truyền thống, lạc hậu và đông con ở Pháp - những khu vực dễ bị thao túng nhất - đều đang có xu hướng bỏ phiếu cho cánh hữu. Sự kiện biểu tình càng giúp cánh hữu khai thác triệt để sự sợ hãi và đẩy đám đông vào chỗ bỏ phiếu cho phe cực hữu.

Minh chứng tiêu biểu cho mâu thuẫn đảng phái này là tại Orléans - thành phố cách Paris 30 phút đi tàu - nơi phe cực hữu tập hợp hàng nghìn người tổ chức hội nghị đảng, một động thái mang tính biểu dương lực lượng, nhằm tận dụng bầu không khí bất an và tâm lý lo sợ của một bộ phận cử tri để củng cố vị thế. 

Sự kiện này đã vấp phải một đợt phản kháng khổng lồ ngoài dự kiến của 25.000 người biểu tình với các biểu ngữ chống cực hữu, chủ nghĩa phân biệt chủng tộc, chủ nghĩa phát xít và chủ nghĩa đế quốc.

Vậy tình hình hiện nay có đáng sợ hãi hay không?

Như đã phân tích, người biểu tình đang đòi hỏi khá nhiều thay đổi và bức tranh chính trị Pháp sẽ càng căng thẳng khi tiến gần đến ngày bầu cử (vòng 1 vào tháng 4 và vòng 2 vào tháng 5 năm 2027). Tuy vậy, tình trạng bạo loạn thực tế là không phổ quát và có tính cô lập, hoàn toàn không bi kịch như nhiều người đôi khi cảm nhận qua lăng kính truyền thông.

Thứ hai, cần nhớ rằng nước Pháp nổi tiếng với truyền thống đình công trong suốt hàng nghìn năm lịch sử, và những thay đổi quan trọng của Pháp cũng như thế giới đều bắt nguồn từ những phong trào như vậy. 

Từ Cách mạng Pháp 1789 khi dân chúng chiếm ngục Bastille, lật đổ vương quyền và xây dựng nền tảng nhân quyền hiện đại, cho đến phong trào sinh viên Pháp tháng 5 năm 1968 lan rộng toàn cầu. 

Hàng triệu người lao động Pháp khi ấy đã xuống đường, tạo nên cuộc đình công lớn nhất thế kỷ 20, thay đổi tận gốc tương quan quyền lực xã hội, văn hóa và các khế ước xã hội (quyền cho người lao động, quyền phụ nữ, môi trường). 

Những phong trào đấu tranh gay gắt từ nông dân và người tiêu dùng đã giúp tạo ra và duy trì những đạo luật cực kỳ nghiêm ngặt về tiêu chuẩn thực phẩm bảo vệ người tiêu dùng, cấm sử dụng nhiều loại hóa chất độc hại, hạn chế thực phẩm biến đổi gene và bảo vệ các sản phẩm truyền thống có nguồn gốc xuất xứ.

Mặc dù quyền biểu tình ôn hòa là hợp pháp tại Pháp, nhưng những hành vi lợi dụng biểu tình để cướp bóc, bạo lực và gây "đe dọa nghiêm trọng" cho xã hội cần phải bị lên án. Tính đến nay, cảnh sát đã thẩm vấn hơn 2.000 đối tượng trên toàn nước Pháp, trong đó riêng thủ đô Paris ghi nhận 855 trường hợp.

Biểu tình cuối tuần ở Pháp: Tình hình trật tự được cải thiện

Ngày 25-10, Bộ Nội vụ Pháp cho biết hơn 1.300 người đã bị bắt trong các cuộc biểu tình cuối tuần qua. Tuy nhiên tình hình đã bớt căng thẳng so với tuần trước.