Tháng 10 ở Guanajuato: Thành phố mang màu ký ức, cái chết cũng có màu rất riêng

Chiếc taxi đưa tôi từ bến xe ở ngoại ô, qua một đường hầm tối hun hút rồi bất ngờ trồi lên giữa Guanajuato (Mexico).

Khi những căn nhà đủ màu hiện ra trên các sườn đồi, tôi có cảm giác mình vừa bước vào thế giới của Coco, bộ phim hoạt hình của Pixar về Día de Muertos, lễ hội tưởng nhớ người đã khuất của Mexico.

Nhưng Guanajuato không phải là một khung cảnh sắc màu bước ra từ phim. Thành phố này có câu chuyện của riêng mình, được tạo nên từ nhiều thế kỷ lịch sử, ký ức và những con người đã sống ở đây. Khoảnh khắc bước ra khỏi đường hầm ấy khiến tôi muốn tìm hiểu xem nơi này đang kể câu chuyện gì.

Tôi cứ nghĩ tháng 10 ở Guanajuato sẽ chẳng có gì đặc biệt, cho đến khi đi sâu hơn vào những con phố đang chuẩn bị cho Día de Muertos - lễ hội tưởng nhớ người đã khuất. Lúc ấy tôi mới nhận ra, ở thành phố này, mùa thu không đến bằng màu của lá. Nó đến bằng màu của ký ức.

Hoa vàng bắt đầu xuất hiện trước những ngôi nhà, hình đầu lâu được đặt giữa phố, những dải giấy màu lay động trên cao, những khuôn mặt Catrina hiện ra ở những góc phố. Người ta chuẩn bị đón những người đã khuất bằng một không khí rất khác với điều tôi từng hình dung về cái chết. Không quá buồn, không né tránh, cũng chẳng cố làm cho nó đáng sợ. Cái chết bước vào đời sống bằng màu sắc, âm nhạc và những câu chuyện về những người từng hiện diện.

Tôi bắt đầu tự hỏi: vì sao một thành phố lại có thể nói về cái chết bằng một vẻ sống động đến thế?

Guanajuato - một thành phố được xây từ những lớp ký ức

Guanajuato không phải là một thành phố được người ta ngồi xuống rồi vẽ ngay ngắn trên một tờ giấy. Nó lớn lên từ những sườn núi, những thung lũng hẹp và những mạch bạc nằm sâu dưới lòng đất.

Từ thế kỷ XVI, khi người Tây Ban Nha phát hiện những mỏ bạc ở vùng này, Guanajuato dần trở thành một trung tâm khai khoáng quan trọng. Đến thế kỷ XVIII, bạc đã đem đến cho thành phố sự giàu có và để lại dấu ấn trên từng con đường, quảng trường, nhà thờ, dinh thự và những công trình nằm giữa địa hình vốn chẳng dễ dàng cho việc xây dựng.

Người ta đào núi để lấy bạc, rồi lại đào núi để mở đường, làm hầm và kết nối những phần khác nhau của thành phố. Vì thế Guanajuato ngày nay có một dáng vẻ rất riêng.

Những con phố nhỏ chạy lên chạy xuống theo sườn đồi. Những ngõ hẹp bất ngờ mở ra một quảng trường. Những con đường chui sâu vào lòng đất rồi lại đưa người ta trở lên mặt phố. Tôi đi trong thành phố và đôi lúc có cảm giác mình đang đi qua nhiều thời đại cùng một lúc.

Những ngôi nhà cũ vẫn đứng đó, nhưng đời sống bên trong đã khác. Những gì từng được tạo nên bởi bạc và công nghiệp khai khoáng giờ trở thành một phần của một thành phố sống bằng ký ức, văn hóa và những con người mới.

Khi cả thành phố khoác lên mình những màu của cái chết

Điều làm tôi nhớ nhất về Guanajuato trong những ngày tháng 10 không phải là một nghi thức riêng lẻ mà là cảm giác cả thành phố đang thay đổi rất chậm trước mắt mình. Những bông hoa cempasúchil vàng rực xuất hiện trên đường phố. Những hình hài xương trắng, những khuôn mặt Catrina, những dải giấy màu và những bàn thờ được trang trí khiến khu phố cũ trở nên khác hẳn ngày thường.

Nhưng càng nhìn, tôi càng thấy người ta không cố làm cho cái chết trở nên đẹp. Họ chỉ đưa cái chết trở lại gần với đời sống.

Một người đã mất vẫn có thể có một bức ảnh trên bàn thờ, một món ăn mình từng thích, một bó hoa dành riêng cho mình, một câu chuyện được kể lại.

Người chết không bị đẩy ra khỏi thế giới của người sống. Họ vẫn có một chỗ trong căn nhà, trong ký ức gia đình và, vào những ngày này, trong cả không gian thành phố.

Tôi thích cách người Mexico đối diện với sự mất mát ấy. Không phải bằng cách phủ nhận nỗi buồn, mà bằng cách sống cùng nó.

Một người đã đi khỏi cuộc đời nhưng vẫn còn tên, còn hình ảnh, còn món ăn yêu thích, còn câu chuyện để kể thì người ấy vẫn chưa thực sự biến mất khỏi đời sống của những người ở lại. Có lẽ đó là lý do Día de Muertos ở Guanajuato không khiến tôi nghĩ nhiều về sự kết thúc. Nó khiến tôi nghĩ về cách con người giữ một người ở lại.

Khi người đã khuất vẫn còn chỗ trên bàn ăn, có cả phở và bánh mì

Tôi nghĩ nhiều hơn về điều ấy vào một buổi đi bộ trong khu phố cổ. Tôi nhìn thấy trước một căn nhà nhỏ một tấm bảng ghi hai chữ rất quen: "Phở" và "Bánh Mì". Tôi nghĩ mình sắp gặp một người Việt giữa Guanajuato. 

Nhưng chủ quán lại là một phụ nữ Mexico. Cô kể rằng trong một lần du lịch đến TP.HCM, cô đã mê những món ăn Việt Nam đến mức khi trở về Guanajuato, cô quyết định mở một quán nhỏ để mang những hương vị ấy đến thành phố của mình.

Cô kể rằng cô muốn ông bà, tổ tiên của mình cũng có thể thưởng thức những món ăn ấy. Một cuốn gỏi cuốn, một tô phở bò, một ổ bánh mì kẹp thịt Việt Nam. Cô muốn bạn bè, những người thân và những du khách đến Guanajuato biết rằng ở một nơi rất xa Việt Nam vẫn có những món ăn như thế.

Tôi nghĩ về ông bà của cô, những người có thể chưa từng biết Việt Nam nhưng giờ đây, qua một tô phở hay một cuốn gỏi cuốn, lại được cô đưa đến gần một miền đất rất xa. Ký ức đôi khi được giữ lại theo những cách giản dị như thế.

Một khu chợ sống bằng gì?

Chợ nổi Cái Răng đang đứng trước một câu hỏi: khi hoạt động buôn bán truyền thống suy giảm, du lịch có thể giữ lại một khu chợ đến đâu?