Trước tình hình giá năng lượng toàn cầu đang tăng cao, Hãng tin AFP cùng ngày truyền tải tuyên bố của Tổng thống Donald Trump, cho biết Hải quân Mỹ sẵn sàng hộ tống các tàu đi qua eo biển Hormuz. Động thái này đặt ra những câu hỏi về tính pháp lý và tính khả thi theo luật pháp quốc tế.

Iran có quyền phong tỏa eo biển Hormuz không?

Eo biển Hormuz là một kênh đào hẹp, rộng khoảng 48km ở điểm hẹp nhất, giáp bán đảo Musandam của Oman ở phía nam và Iran ở phía bắc. Hormuz nối liền vịnh Ba Tư với vịnh Oman. Eo biển này sâu và tương đối an toàn về mặt hàng hải.

Tuyến hàng hải nói trên là nơi vận chuyển 1/5 lượng dầu thô và 1/5 lượng khí hóa lỏng (LNG) của thế giới.

Theo Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS), Hormuz là một “eo biển dùng cho hàng hải quốc tế”. Dù đã ký kết, Iran chưa phê chuẩn công ước này.

Điều 38, khoản 1 của UNCLOS quy định mọi tàu thuyền và phương tiện bay đều được hưởng quyền “quá cảnh không bị cản trở” qua các eo biển quốc tế.

Quan trọng hơn, Điều 44 khẳng định các quốc gia ven eo biển không được phép gây trở ngại cho việc quá cảnh và quyền này “không thể bị đình chỉ” vì bất kỳ lý do gì.

Do đó việc Iran đe dọa ngăn chặn tàu thuyền đi qua là hành vi vi phạm trực tiếp các điều khoản cốt lõi của Luật Biển quốc tế.

Cẩm nang San Remo về Luật Quốc tế áp dụng cho xung đột vũ trang trên biển cũng đặt ra những điều kiện khắt khe.

Theo Đoạn 99, một cuộc phong tỏa bị coi là bất hợp pháp nếu nó ngăn cản việc tiếp cận các cảng biển và bờ biển của các quốc gia trung lập.

Vì Hormuz là con đường biển độc đạo dẫn tới các quốc gia không trực tiếp tham gia xung đột như UAE, Qatar, Kuwait và Iraq, hành động phong tỏa của Iran sẽ xâm phạm quyền lợi hợp pháp của các nước này.

Tính khả thi của phương án “hộ tống” ông Trump đưa ra

Tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc sử dụng Hải quân Mỹ sẵn sàng hộ tống các tàu chở dầu qua eo biển Hormuz, dù khả thi về mặt pháp lý, song lại ẩn chứa rủi ro “vạ lây” các tàu được hộ tống, cũng như biến nút thắt quan trọng này thành mục tiêu chính đáng của bom đạn chiến tranh.

Theo Đoạn 60, mục (d) của Cẩm nang San Remo, tàu thương mại của quốc gia trung lập có thể mất quyền được bảo vệ và trở thành mục tiêu tấn công hợp pháp nếu nó “di chuyển dưới sự hộ tống của tàu chiến hoặc máy bay quân sự của đối phương”.

Như vậy, khi tàu chiến Mỹ (một bên tham chiến) thực hiện hộ tống, họ vô tình biến các tàu chở dầu thành mục tiêu của Iran.

Mặc dù Mỹ sở hữu ưu thế vượt trội về hỏa lực, chiến dịch hộ tống lại có thể là cái cớ dẫn đến leo thang xung đột lan rộng sang eo biển Hormuz.

Theo các tài liệu luật pháp quốc tế, Iran không có quyền hạn pháp lý để phong tỏa eo biển Hormuz. Tuy nhiên hành động “hộ tống” tàu chở dầu mà Tổng thống Mỹ Donald Trump đề cập có thể là một con dao hai lưỡi, đe dọa biến những con tàu thương mại trở thành mục tiêu tấn công chính đáng của đối phương.

Lịch sử thăng trầm của Iran hiện đại - Kỳ 2: Pahlavi - vị vua cải cách và đầy mâu thuẫn

Cuộc cách mạng Hồi giáo Iran 1979 là một trong những sự kiện địa chính trị quan trọng nhất thế kỷ 20. Nó thiết lập khuôn mẫu cho hình thức nhà nước Hồi giáo mới của thần quyền bảo thủ tồn tại đến tận ngày nay.