Thế nhưng dưới lăng kính pháp lý, câu chuyện “tình và lý” sách giáo khoa này được nhìn nhận ra sao? Người đi photo và tiệm photocopy có đang bước qua ranh giới vi phạm bản quyền? Việc “không mua được sách” có được pháp luật chấp nhận như một lý do để photocopy hay không?

‘Không mua được sách’ có phải căn cứ miễn trừ?

Trao đổi với Tuổi Trẻ về vấn đề này, luật sư Nguyễn Hữu Tuấn (Đoàn luật sư TP Hà Nội) khẳng định sách giáo khoa là đối tượng được bảo hộ quyền tác giả theo Luật Sở hữu trí tuệ. Mọi hành vi sao chép mà không có sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả đều bị coi là xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Nhưng nhiều phụ huynh lại băn khoăn: “Pháp luật có cho phép cá nhân tự sao chép để phục vụ học tập, nghiên cứu không thương mại hay không?”. Theo giải thích của luật sư Tuấn, Luật Sở hữu trí tuệ có quy định trường hợp ngoại lệ cho phép cá nhân tự sao chép một bản tác phẩm để học tập, nghiên cứu không nhằm mục đích thương mại. 

Tuy nhiên ngoại lệ này không đồng nghĩa với quyền được sao chép toàn bộ cuốn sách bằng các phương tiện kỹ thuật.

Cụ thể Nghị định 17 năm 2023 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan đã đặt ra ranh giới rất rõ: Việc sao chép hợp lý bằng thiết bị sao chép (máy in, máy photocopy, máy ảnh...) đối với tác phẩm chữ viết chỉ được giới hạn tối đa không quá 10% tổng số trang của tác phẩm phục vụ học tập cá nhân.

“Ví dụ như sách giáo khoa 200 trang nhưng chỉ photo 20 trang trong lúc chờ sách giáo khoa mới để phục vụ việc học của con, không bán, không phát hành, không kinh doanh, thì có cơ sở pháp lý khá rõ để cho rằng hành vi này thuộc trường hợp ngoại lệ về sao chép phục vụ nghiên cứu, giảng dạy, học tập cá nhân”, luật sư cho biết.

Nhưng nếu vượt quá tỉ lệ này, người thực hiện bắt buộc phải có sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả và thực hiện nghĩa vụ chi trả tiền bản quyền.

“Hoàn cảnh khan hiếm sách hay phụ huynh không thể mua được sách là một thực tế xã hội rất đáng chia sẻ từ góc độ chính sách giáo dục. Tuy nhiên pháp luật hiện hành không coi việc "không mua được sách" là lý do bất khả kháng hay căn cứ pháp lý để tự động phát sinh quyền sao chép toàn bộ tác phẩm. Khi photo nguyên cuốn sách, hành vi đó đã vượt quá phạm vi ngoại lệ mà pháp luật cho phép”, luật sư Tuấn phân tích.

Trách nhiệm của tiệm photocopy: Mức phạt ra sao?

Không chỉ người đi photo, các cơ sở kinh doanh dịch vụ photocopy cũng là mắt xích chịu sự điều chỉnh trực tiếp của pháp luật xử lý vi phạm hành chính. Luật sư Tuấn cho biết kể từ ngày 15-2-2026, Nghị định 341 năm 2025 của Chính phủ quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan đã chính thức có hiệu lực.

Theo quy định của nghị định này, hành vi sao chép tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả có thể bị xử phạt tiền từ 5 triệu đồng đến 50 triệu đồng đối với cá nhân. Đối với tổ chức, hộ/doanh nghiệp kinh doanh, mức phạt tiền tương ứng gấp đôi, dao động từ 10 triệu đồng đến 100 triệu đồng.

Kèm theo đó là biện pháp khắc phục hậu quả, buộc tiêu hủy, gỡ bỏ hoặc xóa bản gốc, bản sao vi phạm; đồng thời buộc nộp lại toàn bộ số lợi bất hợp pháp thu được từ hành vi vi phạm (nếu có). Mức phạt được cân nhắc dựa trên mức độ thiệt hại, số lợi bất hợp pháp hoặc giá trị hàng hóa vi phạm.

“Như vậy nếu doanh nghiệp, cơ sở kinh doanh photo để kinh doanh, thu lợi mà chưa có sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả, nhà xuất bản thì rất có thể sẽ bị xử phạt vi phạm hành chính”, luật sư Tuấn cho biết.

Thiếu sách giáo khoa, trách nhiệm phải rõ

Học sinh đã vào năm học mà phụ huynh vẫn phải tìm từng cuốn sách giáo khoa. Cần làm rõ trách nhiệm ở từng khâu chậm trễ, sớm đưa đủ sách đến các em và bảo đảm việc học trong lúc chờ.