Ô nhiễm không khí tại Việt Nam: Biến chính sách thành hành động

Tháng 11 năm ngoái, một đợt ô nhiễm nghiêm trọng vào đầu mùa đông đã khiến chính quyền thành phố triển khai các biện pháp khẩn cấp, nhằm tăng cường quan trắc và kiểm soát phát thải.

Ngành y tế khuyến cáo người dân, đặc biệt là người cao tuổi, trẻ em và những người mắc bệnh đường hô hấp, hạn chế các hoạt động ngoài trời, cho thấy chất lượng không khí kém có thể tác động trực tiếp đến cuộc sống hằng ngày.

Ô nhiễm không khí vẫn là một trong những thách thức lớn nhất về môi trường và y tế công cộng của Việt Nam.

Ô nhiễm ảnh hưởng đến không khí mà người dân hít thở mỗi ngày, góp phần gây bệnh và tử vong sớm, làm giảm năng suất và tạo thêm chi phí cho gia đình, cộng đồng và nền kinh tế.

Khi Việt Nam bước vào một mùa ô nhiễm mới, đất nước đang có một lộ trình rõ ràng hơn bao giờ hết.

Kế hoạch hành động quốc gia về kiểm soát ô nhiễm không khí và quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026-2030 của Chính phủ đã đề ra những mục tiêu cụ thể nhằm cải thiện chất lượng không khí.

Tại Hà Nội, nồng độ PM2.5 trung bình hằng năm cần giảm 20% vào năm 2030 so với mức năm 2024. Kế hoạch cũng đặt mục tiêu ít nhất 80% số ngày trong năm đạt mức chất lượng không khí tốt hoặc trung bình theo quy chuẩn chất lượng không khí quốc gia.

Gần đây, các văn kiện quan trọng của Đảng và Chính phủ đã tiếp tục củng cố những mục tiêu này và mở rộng tới TP.HCM.

Các mục tiêu có ý nghĩa quan trọng vì chúng xác định đích đến chung và tạo cơ sở giải trình về kết quả.

Lần đầu tiên, tiến bộ có thể được đo lường không chỉ thông qua các chính sách được ban hành hay các quy định được đưa ra, mà còn thông qua những kết quả mà người dân có thể nhìn thấy và cảm nhận trong cuộc sống hằng ngày: nhiều ngày bầu trời trong xanh hơn, ít đợt ô nhiễm hơn và không khí sạch hơn để hít thở.

Thách thức hiện nay là thực hiện.

Tuần này, các nhà lãnh đạo, chuyên gia và những người làm công tác thực tiễn từ khắp Việt Nam và quốc tế đang tập trung tại Hà Nội để tham dự Hội nghị quốc gia lần thứ hai về ô nhiễm không khí. Chủ đề của hội nghị, rất phù hợp với yêu cầu hiện nay, là biến chính sách thành hành động.

Không thể đạt được không khí sạch hơn chỉ bằng một biện pháp can thiệp đơn lẻ hay do một bộ, ngành hành động một mình. Ô nhiễm không khí bắt nguồn từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm giao thông, công nghiệp, sản xuất năng lượng, hoạt động xây dựng, đốt chất thải và sử dụng nhiên liệu trong hộ gia đình.

Để thúc đẩy hành động phối hợp giữa các ngành và các cấp chính quyền, hội nghị năm nay quy tụ các cơ quan môi trường, y tế, lãnh đạo các tỉnh, các nhà nghiên cứu, doanh nghiệp, các đối tác phát triển và chuyên gia quốc tế.

Kinh nghiệm từ các quốc gia khác cho thấy những mục tiêu đầy tham vọng của Việt Nam về chất lượng không khí là có thể đạt được.

Tuần trước, WHO và UNDP đã đồng hành cùng đoàn cán bộ cấp cao của Việt Nam do Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương dẫn đầu trong chuyến thăm Bắc Kinh, nơi cho thấy những cải thiện bền vững về chất lượng không khí có thể đạt được thông qua hành động phối hợp và lâu dài.

Quản trị hiệu quả, các mục tiêu rõ ràng, tăng cường quan trắc và dự báo, sử dụng các nền tảng dữ liệu tích hợp để phục vụ hoạch định chính sách và các biện pháp giảm thiểu theo thời gian thực, kiểm soát phát thải và đầu tư liên tục đã góp phần giảm mức độ ô nhiễm nghiêm trọng của thành phố, đồng thời gia tăng số ngày "bầu trời xanh".

Theo tiêu chuẩn chất lượng không khí quốc gia của Trung Quốc, khoảng 85% số ngày trong năm 2025 đạt chất lượng không khí tốt.

Bài học rõ ràng là những cải thiện đầy tham vọng về chất lượng không khí có thể đạt được khi cam kết chính trị đi đôi với hành động dựa trên bằng chứng và thực hiện nhất quán.

Việt Nam đã xây dựng được những nền tảng quan trọng. Các hệ thống quan trắc chất lượng không khí đang được mở rộng. Các nhà hoạch định chính sách đang dựa trên nguồn bằng chứng khoa học ngày càng phong phú để ra quyết định. Những công nghệ mới, bao gồm các công cụ số và trí tuệ nhân tạo, mở ra cơ hội để hiểu rõ hơn các nguồn gây ô nhiễm, cải thiện công tác dự báo và hỗ trợ các biện pháp can thiệp có trọng tâm.

Một ưu tiên quan trọng là tăng cường bằng chứng tại địa phương về tác động của ô nhiễm không khí đối với sức khỏe, đặc biệt là các nhóm dễ bị tổn thương.

Đồng thời cần làm nhiều hơn nữa để tăng cường kết nối giữa thông tin về môi trường và sức khỏe. Kết nối tốt hơn giữa dữ liệu chất lượng không khí và dữ liệu y tế có thể cải thiện các hệ thống cảnh báo sớm, giúp các cơ quan chức năng xác định những nhóm dân cư có nguy cơ cao nhất và hỗ trợ các biện pháp ứng phó y tế công cộng hiệu quả hơn.

Truyền thông mạnh mẽ hơn cũng quan trọng không kém. Người dân cần được cung cấp thông tin kịp thời, dễ tiếp cận để có thể bảo vệ bản thân và gia đình, đặc biệt là trẻ em, người cao tuổi và những người có bệnh lý. Các chiến lược truyền thông được thiết kế phù hợp cũng có thể góp phần tạo dựng sự ủng hộ của công chúng đối với những thay đổi về chính sách.

Tiến bộ thường thể hiện rõ nhất ở cấp địa phương, nơi các quyết định về hệ thống giao thông, quản lý xây dựng, xử lý chất thải và quy hoạch đô thị tác động trực tiếp đến chất lượng không khí.

Những nỗ lực gần đây, rất đáng ghi nhận, của chính quyền Hà Nội nhằm giải quyết ô nhiễm từ bụi xây dựng, công nghiệp, đốt ngoài trời và giao thông trước mùa ô nhiễm sắp tới cho thấy những hành động thiết thực có thể tạo ra khác biệt nếu được duy trì theo thời gian.

Tuy nhiên không khí sạch hơn không chỉ là trách nhiệm của Chính phủ. Doanh nghiệp có thể đầu tư vào công nghệ và phương thức hoạt động sạch hơn. Người dân có thể góp phần xác định các nguồn gây ô nhiễm và ủng hộ các giải pháp tại địa phương. Các trường đại học và cơ sở nghiên cứu có thể tạo ra những bằng chứng cần thiết để hỗ trợ hoạch định chính sách và đổi mới sáng tạo.

WHO và UNDP cam kết đồng hành cùng Việt Nam trong nỗ lực này. Cùng với các đối tác quốc gia, chúng tôi đang hỗ trợ tăng cường cơ sở bằng chứng về ô nhiễm không khí và sức khỏe, xây dựng kiểm kê phát thải quốc gia, thúc đẩy tích hợp dữ liệu môi trường và y tế, tăng cường truyền thông về rủi ro, thí điểm sáng kiến "Thành phố có thể hít thở" tại Hà Nội, trong đó có sự tham gia của người dân nhằm giảm thiểu tình trạng đốt rác ngoài trời, đồng thời kết nối Việt Nam với chuyên gia và nguồn lực trong khu vực và trên thế giới.

Không một hành động nào trong số này có thể tự mình giải quyết vấn đề, nhưng cùng nhau, chúng có thể đẩy nhanh tiến độ.

Ý nghĩa của Hội nghị quốc gia lần thứ hai về ô nhiễm không khí của Việt Nam không chỉ nằm ở những cuộc thảo luận diễn ra trong những ngày tới. Điều quan trọng là những gì sẽ diễn ra sau đó. Hội nghị diễn ra vào thời điểm đất nước có cả động lực chính trị và nguồn bằng chứng ngày càng phong phú. Bước tiếp theo là biến các cam kết thành hành động, và biến hành động thành những kết quả có thể đo lường được.

Việt Nam đã thể hiện vai trò lãnh đạo trong việc nhận diện thách thức và đặt ra những mục tiêu đầy tham vọng. Bằng việc tiếp tục tăng cường phối hợp, đầu tư vào dữ liệu và hệ thống quan trắc tốt hơn, bảo vệ các nhóm dễ bị tổn thương và hỗ trợ hành động ở cấp tỉnh và thành phố, Việt Nam có thể đạt được những cải thiện đáng kể về chất lượng không khí.

Không khí sạch hơn không chỉ là một mục tiêu về môi trường. Đó là một khoản đầu tư cho sức khỏe tốt hơn, tăng trưởng kinh tế và năng suất cao hơn, cũng như một nền phát triển bền vững hơn.

Tham gia thúc đẩy phát triển: Bước đột phá về hòa nhập của Việt Nam

Nhân dịp Ngày Người khuyết tật Việt Nam (18-4), Tuổi Trẻ Online giới thiệu bài viết của bà Ramla Khalidi - Trưởng đại diện thường trú Chương trình phát triển của Liên hợp quốc (UNDP) tại Việt Nam.