Phóng to

Chén thời Minh Mạng có đề tài trang trí hoa mai và chim hạc. Đề thơ Nôm: Nghêu ngao vui thú yên hà / Mai là bạn cũ, hạc là người quen - Ảnh: T.G.T.

Có thể người đọc - người nghe còn thấy lạ lẫm với thuật ngữ “đồ sứ ký kiểu” - một di sản văn hóa truyền thống đáng trân trọng nhưng lâu nay chưa có tên gọi thống nhất cũng như chưa được nhiều người khám phá.

Thật ra, cụm từ “đồ sứ ký kiểu” được dùng thay cho “đồ sứ men lam Huế”. Nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn cho biết cụm từ “đồ sứ men lam Huế” không có nguồn gốc tên gọi từ chính người Việt, mà được cố học giả Vương Hồng Sển dịch từ tên “bleus de Hue” của học giả người Pháp say mê các đồ sứ của triều Nguyễn.

Trong khi đó, tên gọi do chính tiền nhân chúng ta đặt là “đồ kiểu”, “đồ mẫu”, “đồ ký kiểu”. Và trong Đại Nam quấc âm tự vị (1895), nhà biên khảo Huỳnh Tịnh Của cũng có giải thích về chữ “đồ ký kiểu”: đồ làm theo kiểu mình gửi. Tìm một cụm từ có thể diễn tả đầy đủ các chủng loại đồ sứ do người Việt gửi kiểu mẫu đặt làm ở nước ngoài dưới hai triều Lê - Nguyễn, tác giả đã chọn tên “đồ sứ ký kiểu” và công bố trong một bài báo cách đây 15 năm - khoảng thời gian đủ cho một thuật ngữ mới được chấp nhận và đi vào đời sống.

Phóng to

Nhà nghiên cứu Trần Đình Sơn tại buổi họp báo ra mắt tác phẩm Thưởng ngoạn đồ sứ ký kiểu thời Nguyễn 1802-1945 - Ảnh: P.N.T.

Về cuốn sách, đúng như nhan đề, đọc sách là cả một cuộc thưởng ngoạn. Từng trang sách đưa người xem bước vào một “bảo tàng” di sản quen mà lạ, được mở rộng thêm cái nhìn về lịch sử, văn hóa và cả tâm thức dân tộc qua từng hiện vật tưởng chỉ phản ánh thói quen thẩm mỹ của người xưa. Chỉ từ những hình ảnh trang trí trên đồ sứ, có thể biết con rồng của mỗi thời khác nhau thế nào, chữ viết nào đã thịnh suy theo từng triều đại, và thú vị hơn tìm thấy cả những bài thơ chữ Nôm của tiền nhân...

Tại buổi họp báo ra mắt cuốn sách sáng 21-2 ở TP.HCM, GS Trần Văn Khê, GS Nguyễn Quảng Tuân đã dành nhiều lời bày tỏ lòng cảm kích trước sự bổ ích và giá trị đóng góp của tác phẩm trong việc bảo tồn, phát triển di sản văn hóa. Có mặt tại buổi họp báo, NSƯT Thành Lộc cũng chia sẻ một cách thành thật: “Ngay cả một triều đại gần mình nhất là triều Nguyễn, bản thân tôi cũng có khi lẫn lộn thứ tự của các đời vua, những cuốn sách như thế này giúp mình làm rõ lại... Bộ sưu tập này thật sự làm tôi ngây ngất. Và cũng cho tôi một bài học: người làm nghệ thuật cần có một vốn liếng tối thiểu về mỹ thuật VN…”.

Sách có giá bìa khá đắt với độc giả nói chung. Nên hi vọng, cái vốn liếng mà sách mang lại sẽ còn có nhiều cách trao truyền khác để đưa “di sản” gần với nhiều người hơn.