Sau khi ba chủ tiệm vàng Kim Lý, Ngọc Châu Âu và Ngọc Tâm bị khởi tố trong vụ án buôn lậu kim cương xuyên quốc gia, cửa hàng thuộc các thương hiệu này đều đồng loạt đóng cửa, tạm ngừng đón khách từ 2 tuần tới 1 tháng.

Không ít khách có nhu cầu đến bán lại kim cương nhưng phải "thất thểu" ra về. Không chỉ các tiệm nêu trên, nhiều nơi bán kim cương khác tại TP.HCM cũng "cửa đóng then cài" hoặc hoạt động cầm chừng.

Kim cương và rủi ro phụ thuộc chính sách mua lại

Cửa hàng kim cương đóng cửa, vậy khách hàng có thể bán lại ở đâu? Theo tìm hiểu của Tuổi Trẻ, chính sách thu mua lại kim cương của các bên khác nhau. Nhiều nơi chỉ chấp nhận mua lại những sản phẩm do chính mình bán ra, kèm đầy đủ hóa đơn và giấy kiểm định, từ chối thu mua kim cương có nguồn gốc từ các thương hiệu khác.

Ông Trần Trọng Đức - CEO Virtus Prosperity, đơn vị chuyên tư vấn tài chính và quản lý gia sản - cho rằng điều này xuất phát từ đặc thù của kim cương.

Khác với vàng, vốn được chuẩn hóa và có thể dễ dàng định giá, mỗi viên kim cương có đặc điểm riêng về trọng lượng, màu sắc, độ tinh khiết và giác cắt, khiến việc thẩm định và xác định giá trị phức tạp hơn.

"Kim cương là thị trường hàng hóa vật chất phân mảnh. Giá bán phụ thuộc nhiều vào thương hiệu, chính sách của từng doanh nghiệp và yếu tố cảm xúc. Giá mua lại thường thấp do không tồn tại một thị trường giao dịch thứ cấp tập trung", ông Đức nói.

Chưa kể theo ông Đức, những vụ việc liên quan đến buôn lậu hay nghi vấn làm giả giấy kiểm định thời gian gần đây càng làm gia tăng sự thiếu minh bạch của thị trường, khiến việc định giá khách quan cũng như yếu tố thanh khoản trở nên khó khăn hơn.

Khi phóng viên Tuổi Trẻ đặt vấn đề về góc độ bảo vệ người tiêu dùng trong vụ việc nổi cộm này, luật sư Trương Thanh Đức - Giám đốc Công ty luật TNHH ANVI - cho rằng rất khó để trả lời câu hỏi này.

"Từ trước đến nay không có quy định pháp lý nào yêu cầu các cửa hàng phải thu mua lại hàng hóa nói chung của đơn vị khác. Nhiều cửa hàng vàng bạc chỉ mua lại đúng sản phẩm nữ trang mình bán ra và không mua sản phẩm từ nơi khác. Điều này cũng bình thường", ông Đức nêu quan điểm.

Cũng theo ông Đức, trường hợp thị trường sôi động, lực cầu cao, có thể nhiều cửa hàng sẽ mua lại sản phẩm của đơn vị khác nhưng chắc chắn giá sẽ thấp hơn khi họ thu lại chính hàng của mình.

Việc mua bán kim cương hay nhiều loại nữ trang nói chung từ trước đến nay chủ yếu được giao dịch trên uy tín của doanh nghiệp, cửa hàng và lòng tin của khách hàng. Đây cũng là rủi ro cho khách hàng khi cửa hàng kinh doanh thua lỗ, ngừng hoạt động hay đóng cửa vì các biến cố như vụ việc buôn lậu kim cương…

Có khoảng trống pháp lý ở thị trường kim cương?

Là người sành sỏi và được biết đến trên thị trường với kinh nghiệm "chơi" kim cương lâu năm, chị N.D. cho biết ngay cả hai viên kim cương có cùng trọng lượng, cùng tự nhiên hoặc cùng là nhân tạo, giá bán vẫn có thể chênh lệch đáng kể giữa các thương hiệu.

Mức chênh lệch này không chỉ phụ thuộc vào chất lượng viên đá mà còn chịu ảnh hưởng từ uy tín của thương hiệu, chính sách bán hàng, bảo hành và cam kết thu mua lại của từng bên.

Đặc biệt khi mua lại, các viên kim cương có kích thước lớn gặp nhiều hạn chế về thanh khoản. Đối với kim cương từ khoảng 10 ly (tương đương khoảng 3 carat) trở lên, nhiều nơi còn không nhận thu mua lại do giá trị lớn, lượng khách hàng tiềm năng ít và việc định giá, chuyển nhượng mất nhiều thời gian.

Cũng theo chị này, thông thường những viên kim cương tự nhiên có chứng nhận kiểm định quốc tế từ các tổ chức uy tín như GIA hoặc IGI, đáp ứng tiêu chuẩn cao về 4C (trọng lượng, màu sắc, độ tinh khiết và giác cắt) thường có khả năng giữ giá tốt hơn. Ngược lại, phân khúc kim cương kích thước nhỏ, đặc biệt là kim cương nhân tạo đang chịu áp lực giảm giá đáng kể. 

"Có nhiều người phải chấp nhận mất 50% giá để bán thu tiền về, mà cũng chưa được cầm tiền ngay, sẽ phải đợi kiểm định một thời gian mới được hoàn tiền về", chị N.D. cho hay.

Nói với Tuổi Trẻ, bà Nguyễn Thị Thu Hương - Cố vấn tài chính FIDT - nêu quan điểm rằng thị trường kim cương không đơn thuần đối mặt với khủng hoảng truyền thông, mà đang bộc lộ một khoảng trống quản lý đã tồn tại nhiều năm.

"Nguyên nhân gốc rễ nằm ở việc thị trường kim cương Việt Nam chưa có một cơ chế quản lý thống nhất về kiểm định, minh bạch thông tin và truy xuất nguồn gốc", bà Hương chỉ ra.

Có ba điểm đáng chú ý, theo bà Hương. 

Thứ nhất, hành lang pháp lý còn thiếu. Kim cương không phải là ngành nghề kinh doanh có điều kiện. Khác với vàng chịu sự quản lý tương đối đồng bộ của Ngân hàng Nhà nước và các quy định về đo lường chất lượng, kim cương hiện chỉ được quản lý rời rạc ở từng khâu như nhập khẩu, hải quan hay xử lý buôn lậu. Đặc biệt, kim cương rời chưa có quy định chuyên ngành thống nhất về kiểm định và tiêu chuẩn chất lượng.

Thứ hai, chưa có yêu cầu bắt buộc về tính độc lập của đơn vị giám định. Pháp luật không cấm doanh nghiệp bán lẻ sở hữu phòng kiểm định của riêng mình. Điều đó không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp làm sai luật, nhưng lại tạo ra xung đột lợi ích tiềm ẩn, bởi bên bán và bên giám định có thể thuộc cùng một hệ thống. Đây cũng là lý do nhiều quốc gia luôn coi tính độc lập của đơn vị kiểm định là yếu tố cốt lõi, tương tự như yêu cầu về kiểm toán độc lập trong lĩnh vực tài chính.

Thứ ba, rủi ro cuối cùng vẫn thuộc về người tiêu dùng. Khi niềm tin thị trường suy giảm, dù doanh nghiệp có cam kết thu mua lại thì nếu quá nhiều khách hàng cùng bán trong một thời điểm, doanh nghiệp vẫn có thể gặp áp lực thanh khoản. Khi đó, quyền lợi của người mua sẽ phụ thuộc rất lớn vào năng lực tài chính và khả năng thực hiện cam kết của doanh nghiệp.

Vì vậy, bà Hương nói, các vụ việc vừa qua không phải là nguyên nhân tạo ra vấn đề, mà là "giọt nước tràn ly" làm lộ rõ những khoảng trống đã tồn tại từ trước. 

Nếu muốn khôi phục niềm tin thị trường, giải pháp không chỉ là xử lý từng vụ việc riêng lẻ, mà quan trọng hơn là hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao tính độc lập của hoạt động kiểm định và tăng tính minh bạch trong toàn bộ chuỗi giao dịch kim cương.

'Bà trùm' Ngọc Châu Âu vụ buôn lậu kim cương: Công ty vốn trăm tỉ, lần đầu hé lộ doanh thu

Tăng vốn nhiều lần nhưng quy mô kinh doanh của doanh nghiệp sở hữu thương hiệu Kim cương Ngọc Châu Âu ghi nhận những con số khá khiêm tốn.