Đối ngoại kinh tế đô thị, với TP.HCM, là một trụ cột quan trọng trong chiến lược hội nhập và phát triển trong bối cảnh toàn cầu hóa biến đổi sâu sắc. Tuổi Trẻ trao đổi với PGS.TS Ngô Hữu Phước, Trường đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia TP.HCM, về góc nhìn giúp TP.HCM định vị và tin cậy trên trường quốc tế.

Cạnh tranh thể chế, môi trường minh bạch

 * Ông đánh giá thế nào về bối cảnh quốc tế và vị thế TP.HCM khi tham gia vào chuỗi cung ứng giá trị cũng như từ xu thế hội nhập kinh tế toàn cầu?

- Trật tự kinh tế toàn cầu đang trải qua những biến chuyển sâu sắc chi phối và đặt ra yêu cầu tái định vị đối với vai trò của các quốc gia cũng như các đô thị lớn tham gia vào trật tự đó. 

Trong xu thế ấy, "đối ngoại kinh tế đô thị" có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, phản ánh năng lực hội nhập, thích ứng và cạnh tranh của Việt Nam từ cấp độ vi mô, nơi các hoạt động kinh tế cụ thể diễn ra.

TP.HCM mặc dù đạt được những thành tựu đáng kể về thu hút FDI, kết nối chuỗi giá trị toàn cầu song hoạt động đối ngoại kinh tế vẫn còn những hạn chế mang tính cấu trúc: thiếu chiến lược dài hạn, phân tán trong tổ chức thực hiện, thiếu thể chế đủ mạnh và linh hoạt...

TP.HCM có chất lượng FDI chưa cao, phụ thuộc vào gia công, lắp ráp. Dù đang hợp tác với 87 địa phương nước ngoài và 19 đối tác quốc tế nhưng thành phố vẫn thiếu đầu mối điều phối. Các cơ chế đột phá chỉ thí điểm và vẫn phải xin ý kiến từng bước khiến thành phố thiếu chủ động trong hợp tác, cạnh tranh quốc tế. Hệ quả sự thiếu đồng bộ này dẫn đến thành phố có "tên" trong các mạng lưới toàn cầu nhưng chưa có "vị thế" tương xứng trong nhận thức của giới đầu tư quốc tế.

* Bối cảnh hội nhập hiện nay đang đặt ra các yêu cầu cụ thể nào mà TP.HCM cần phải đáp ứng để "chơi hiệu quả" ở "sân chơi" chung?

- Trật tự kinh tế toàn cầu đang tái cấu trúc theo xu hướng phân mảnh kinh tế và tái cấu trúc chuỗi giá trị, chuyển đổi số, kinh tế xanh và tiêu chuẩn ESG (phát triển bền vững) đặt ra những yêu cầu mới về thể chế, quản trị và định hướng phát triển.

Là siêu đô thị sau hợp nhất, TP.HCM sở hữu nguồn lực lớn, có hệ thống cảng biển, cảng hàng không quốc tế và hạ tầng logistics vượt trội... để tham gia mạng lưới sản xuất và chuỗi giá trị toàn cầu. Vị thế này đòi hỏi thành phố vừa tiếp nhận các chính sách đối ngoại từ trung ương vừa phải tích cực, chủ động trong việc định hình và thực thi các chiến lược hội nhập, cạnh tranh và định vị thương hiệu trong mạng lưới kinh tế khu vực và toàn cầu.

Kinh nghiệm từ các trung tâm kinh tế thành công như Singapore và Dubai cho thấy yếu tố quyết định trong cạnh tranh là thể chế (chính sách, pháp luật) chứ không chỉ là ưu đãi về thuế hay hạ tầng. Hệ thống thể chế hiệu quả, minh bạch có thể dự đoán, chất lượng giải quyết tranh chấp có độ tin cậy cao và được công nhận rộng rãi... giúp TP.HCM thu hút và giữ chân nhà đầu tư chất lượng cao, chiến lược.

Trao quyền để TP.HCM định vị toàn cầu

* Từ phân tích về bối cảnh trật tự kinh tế toàn cầu, các mặt mạnh và hạn chế của TP.HCM, theo ông TP.HCM đang và phải làm gì?

- Như đã phân tích, TP.HCM cần tăng cường năng lực cạnh tranh bằng thể chế là quan trọng nhất. Thời gian qua TP.HCM đã và đang cắt giảm mạnh thủ tục hành chính, giảm thời gian làm thủ tục, cắt giảm điều kiện kinh doanh không cần thiết hoặc mâu thuẫn, chồng chéo... 

Đặc biệt, mới đây Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam tại TP.HCM ra mắt (dự kiến huy động tới 10 tỉ USD trong năm năm đầu tư vào hạ tầng dữ liệu và lĩnh vực công nghệ tài chính cùng kế hoạch thành lập Quỹ Đầu tư tài sản số quy mô 1 tỉ USD). Đây là minh chứng sự phân quyền hợp lý, phối hợp đồng bộ giữa tầm nhìn của trung ương, sự chủ động của chính quyền thành phố và năng lực kết nối của các định chế tài chính toàn cầu.

Và quan trọng hơn, trong điều kiện vừa phải tuân thủ khung pháp lý và chính sách đối ngoại của quốc gia vừa phải chủ động xây dựng quan hệ hợp tác song phương và đa phương với các đối tác nước ngoài, đối tác quốc tế thì TP.HCM không thể tiếp tục vận hành trong khuôn khổ thể chế của một địa phương thông thường. 

TP.HCM cần nền tảng thể chế vượt trội và khung khổ quản trị đối ngoại bài bản, có tầm nhìn và phân định thẩm quyền rõ ràng giữa các chủ thể tham gia. Việc này nhằm giúp TP.HCM đạt các mục tiêu phát triển, góp phần đưa Việt Nam đạt mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045.

* Với lưu tâm đặc biệt về thể chế, ông có đề xuất gì để hoàn thiện khi TP.HCM đang xây dựng dự thảo Luật Đô thị đặc biệt?

- TP.HCM cần chuyển đổi chiến lược FDI từ thu hút đại trà sang chọn lọc chiến lược; phát triển trung tâm tài chính quốc tế; ngoại giao kinh tế số - kinh tế xanh. Quan trọng nhất là hoàn thiện thể chế đô thị đặc biệt.

Về nội dung, Luật Đô thị đặc biệt cần trao quyền tự chủ thực chất cho TP trên ba phương diện gồm tài chính, đầu tư và hợp tác quốc tế. Cụ thể: cho phép TP.HCM chủ động huy động, phân bổ và sử dụng hiệu quả các nguồn lực cho phát triển hạ tầng quy mô lớn.

Điểm đột phá là cơ chế giữ lại 100% nguồn thu từ TOD (phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng) để tái đầu tư vào hệ thống metro và công trình giao thông trọng điểm; cho phép thành phố được quyết định các dự án chiến lược với trình tự thủ tục đầu tư rút ngắn, được mở rộng danh mục các dự án ưu tiên ở lĩnh vực y tế chuyên sâu, công viên chủ đề, logistics cảng biển và các ngành công nghiệp công nghệ cao. 

Thành phố chủ động thiết lập quan hệ đối tác với các địa phương và tổ chức quốc tế, tham gia các mạng lưới đô thị toàn cầu và có tiếng nói trong việc định hình các cam kết quốc tế liên quan trực tiếp đến lợi ích phát triển của mình.

Đặc biệt, luật cần ghi nhận nguyên tắc ưu tiên áp dụng Luật Đô thị đặc biệt để tạo ra một "lá chắn pháp lý", khơi thông sự năng động vốn có, khắc phục sự phân mảnh chính sách, xứng tầm với vị thế và khát vọng vươn lên trong giai đoạn phát triển mới.

Bên cạnh đó, Luật Đô thị đặc biệt cần nâng cao hiệu quả quản trị cho TP bằng việc phân cấp rõ giữa trung ương và TP ở các lĩnh vực quy hoạch, đầu tư, tài chính và hợp tác quốc tế; tăng cường cơ chế phối hợp giữa các bộ ngành với TP bảo đảm sự liên thông và hiệu quả thực thi chính sách... 

Đồng thời việc phân quyền cũng cần đi đôi với phân bổ nguồn lực tương xứng (về tài chính, nhân sự và cơ sở vật chất) và xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức có năng lực thực thi cao... hướng đến mô hình quản trị theo kết quả thay vì quản lý hành chính truyền thống.

Chủ tịch UBND TP.HCM: Luật Đô thị đặc biệt là ‘đại cú hích’ mở thêm dư địa phát triển

Theo Chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Văn Được, Trung ương cho phép TP.HCM nghiên cứu xây dựng Luật Đô thị đặc biệt, dự kiến trình Quốc hội cuối năm 2026, tạo “đại cú hích” mở rộng dư địa phát triển.