Ít con chưa chắc ít gánh nặng

Theo thông tin của Cục Dân số (Bộ Y tế), nếu mức sinh tiếp tục giảm, Việt Nam có thể kết thúc thời kỳ dân số vàng vào khoảng năm 2036. Lực lượng trong độ tuổi lao động được dự báo bắt đầu giảm từ khoảng năm 2044 và dân số có thể bắt đầu tăng trưởng âm khoảng năm 2051.

Cùng với đó là tốc độ già hóa dân số. Năm 2024, Việt Nam có khoảng 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chỉ số già hóa đạt 60,2%, tăng mạnh so với năm 2019. Dự báo đến năm 2030, số người từ 60 tuổi trở lên có thể xấp xỉ 18 triệu người.

Nói cách khác, một xã hội ít trẻ em hôm nay sẽ trở thành một xã hội có nhiều người cao tuổi ngày mai.

Nhiều người nghĩ rằng ít con sẽ ít gánh nặng hơn. Thế nhưng thực tế ít con hơn không đồng nghĩa chắc chắn ít gánh nặng hơn. Khi một gia đình chỉ có một người con, về lý thuyết người con đó có thể phải đối diện với trách nhiệm chăm sóc cha mẹ và cả ông bà. 

Khi mô hình gia đình ít con trở nên phổ biến, áp lực chăm sóc người cao tuổi có thể chuyển mạnh sang thế hệ trẻ.

Đây không chỉ là câu chuyện của từng gia đình mà còn đặt ra yêu cầu đối với hệ thống an sinh xã hội, y tế và chăm sóc dài hạn trong tương lai.

Vì vậy, bài toán mức sinh thấp cần được nhìn trong một chuỗi dài ít trẻ em dẫn đến ít người trong độ tuổi lao động, trong khi số người cao tuổi ngày càng tăng. Nếu không chuẩn bị từ sớm, gánh nặng sẽ dồn lên cả nền kinh tế và các gia đình.

"6 đủ" để người trẻ muốn kết hôn, sinh con

Để giải bài toán mức sinh thấp, cần chuyển từ cách tiếp cận "vận động sinh con" sang "kiến tạo môi trường để người trẻ muốn kết hôn, có khả năng kết hôn và có điều kiện sinh - nuôi - dạy con". Theo đó, có thể hình dung một khung chính sách gồm 6 yếu tố "đủ".

Trước hết là đủ cơ hội gặp gỡ. Người trẻ cần có những môi trường lành mạnh để giao lưu, kết bạn, tìm hiểu và xây dựng quan hệ. Các chương trình kết nối hôn nhân nếu có cần hiện đại, tự nguyện và văn minh, thay vì mang màu sắc mai mối hành chính.

Kế hoạch thực hiện chương trình bảo đảm mức sinh thay thế đến năm 2030 của Bộ Y tế cũng đã đề cập việc phát triển các mô hình câu lạc bộ kết bạn, tư vấn hôn nhân - gia đình và hỗ trợ nam, nữ thanh niên kết bạn.

Thứ hai là đủ khả năng kết hôn. Việc làm, thu nhập, nhà ở và an sinh là những yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định lập gia đình.

Một người 28-30 tuổi chưa có nhà, thu nhập chưa ổn định và phải chịu chi phí thuê nhà cao sẽ khó hình dung việc nuôi hai con trong tương lai.

Vì vậy, chính sách nhà ở xã hội cần quan tâm thực chất đến gia đình trẻ và người có con nhỏ. Luật Dân số mới cũng đã đi theo hướng này khi quy định người có từ hai con đẻ trở lên được ưu tiên mua, thuê mua hoặc thuê nhà ở xã hội theo pháp luật về nhà ở.

Thứ ba là đủ an tâm để sinh con, đây là một mắt xích then chốt. Người trẻ cần có niềm tin rằng sinh con không đồng nghĩa với mất sự nghiệp.

Muốn vậy, cần bảo vệ việc làm sau sinh, chống phân biệt đối xử với phụ nữ mang thai, tạo điều kiện để phụ nữ trở lại công việc, đồng thời tăng sự tham gia của nam giới trong chăm sóc con.

Cùng với đó là phát triển nhà trẻ, trường mầm non và các dịch vụ chăm sóc trẻ gần nơi làm việc. Nếu người phụ nữ vẫn phải lựa chọn giữa sinh con và sự nghiệp, rất khó kỳ vọng chính sách khuyến sinh có thể tạo ra thay đổi bền vững.

Thứ tư là đủ tiền nuôi con thay vì chỉ hỗ trợ lúc sinh. Chính sách không nên chỉ tập trung vào khoản hỗ trợ một lần khi sinh mà cần tính đến cả hành trình nuôi con: từ khi sinh, giai đoạn 0-3 tuổi, mầm non, tiểu học cho đến y tế và giáo dục.

Khoản hỗ trợ 2 triệu đồng theo chính sách hiện hành có ý nghĩa khích lệ nhưng không có giá trị nhiều trong khuyến khích cặp vợ chồng sinh con.

Thứ năm là đủ dịch vụ y tế để người trẻ ra quyết định. Cần phổ cập kiến thức về sức khỏe sinh sản, khả năng sinh sản theo tuổi, dự phòng vô sinh, khám tiền hôn nhân, tư vấn trước khi mang thai, sàng lọc trước sinh và chăm sóc sức khỏe bà mẹ, trẻ em.

Mục tiêu không phải ép người trẻ sinh sớm mà là giúp họ có đủ thông tin để đưa ra quyết định sinh sản phù hợp.

Đây là điểm rất quan trọng trong bối cảnh nhiều người trẻ trì hoãn kết hôn và sinh con. Quyền lựa chọn cần được tôn trọng, nhưng lựa chọn cũng cần đi cùng hiểu biết về sức khỏe sinh sản và những giới hạn sinh học nhất định.

Và cuối cùng là đủ niềm tin vào hôn nhân. Nếu các điều kiện vật chất là những "mắt xích cứng", niềm tin vào hôn nhân lại là "mắt xích mềm" có thể quyết định toàn bộ chuỗi.

Muốn người trẻ kết hôn và sinh con, xã hội phải giúp họ tin rằng hôn nhân có thể là một nơi tạo ra hạnh phúc.

Điều đó đòi hỏi giáo dục về tình yêu, hôn nhân, gia đình, giới tính, sức khỏe sinh sản, kỹ năng làm cha mẹ, bình đẳng giới và giải quyết xung đột phải được chú trọng trong quá trình chuẩn bị cuộc sống cho thanh niên.

Một xã hội văn minh phải tôn trọng quyền không kết hôn, kết hôn hoặc sinh con theo quyết định của mỗi cá nhân, mỗi cặp vợ chồng.

Hơn hết, vấn đề quyết định không còn chỉ là "có chính sách hay không", mà là chính sách có đủ mạnh, đủ dài hạn, đúng đối tượng và được thực thi đến đâu.

Sinh 2 con gái, sinh đủ 2 con: Vì sao nơi được thưởng, nơi không?

Từ năm 2021, Bộ Y tế đã hướng dẫn các địa phương ban hành chính sách khen thưởng, hỗ trợ người dân sinh đủ hai con và khuyến khích giảm mất cân bằng giới tính khi sinh. Tuy nhiên sau 5 năm triển khai, không phải người dân tỉnh, thành nào cũng được hưởng các chính sách này.